Heksenwaan in De vrouwen van Vardø

”Die nacht droomt Maren dat er een walvis was aangespoeld op de rotsen naast haar huis. Ze klom langs het klif naar beneden, liep naar het deinende lichaam, legde haar oog tegen zijn oog en sloeg haar armen om de grote stinkende massa. Meer kon ze niet voor hem doen.’’

Toen ik De vrouwen van Vardø voorbij zag komen, dacht ik onwillekeurig aan twee andere romans: De nevelen van Avalon en Tituba, de zwarte heks van Salem. Blij was ik dan ook dat ik dit boek mocht recenseren, want het is tijdloos en actueel.

Nu hoor ik je denken, actueel, heksenjacht?
Al sinds mensenheugenis worden mensen vervolgd en onderdrukt die anders zijn dan anderen. Noem discriminatie, genderidentiteit, seksualiteit en geloof en denk dan aan vervreemding, patriarchale angst, (schijn)heiligheid, onwetende loyaliteit en aan demagogie en je snapt waarschijnlijk wat ik bedoel. Eigenlijk gaat het helemaal niet over hekserij, maar over hoe angstaanjagend snel vooroordelen kunnen escaleren en hoe belangrijk het is dat we ons daartegen verzetten. In vrouwen van Vardø zijn het helaas niet alleen de machthebbers die zichzelf overgeven aan samenzweringstheorieën en misbruik maken van hun macht over leven en de dood.

Het verhaal speelt zich af op Vardø, een klein eiland voor de kust van Noorwegen, waar in 1617, in de nacht voor kerst een storm losbarstte terwijl alle mannen aan het vissen waren. Met deze historische gebeurtenissen als uitgangspunt, begint Kiran Millwood Hargrave’s roman, waar de jonge vrouw Maren Magnusdatter, net een zeil aan het repareren is wanneer de storm als een vingerknip binnenkomt. Veertig mannen worden verzwolgen door de zee. Het is een beklemmend en ongemakkelijk begin, maar zet de toon voor de rest van het verhaal. Vardø is voortaan een vrouweneiland. Het besef moet nog binnenkomen.

Maren is empathisch, maar ook praktisch ingesteld. Ze is één van de eerste van de vrouwen van het kleine eiland die zich herpakt en de wanorde probeert te herstellen. De lichamen van de mannen moeten aan land worden gebracht, er moet vuur worden gemaakt en gegeten. De lichamen worden als offers neergelegd in de smalle zwarte baai. De grond is voorlopig te hard om ze te kunnen begraven.

Ook in de maanden na de storm komt de verantwoordelijkheid voor haar moeder, Sámi-schoonzus Diina en haar neefje op haar schouders. Ze neemt samen met een paar andere vrouwen, waaronder haar vriendin Kirsten het 'mannenwerk' op, om te gaan vissen als het dorp geen eten meer heeft. Een grote schande, maar de monden moeten worden gevoed.

Een tweede lijn in het verhaal gaat over Ursa. Haar vader is eigenaar van het schip waarop de Schotse Absalon Cornet, naar het noorden zal reizen. De jonge Ursa is uitgehuwelijkt aan Cornet en begint aan een grimmige reis, met een man die ze nauwelijks kent en die geen oog heeft voor haar onervarenheid en onwetendheid.
Als het ijs verdwijnt en de dagen lengen kunnen de mannen eindelijk worden begraven. De vrouwengemeenschap herstelt zich langzaam. Iedereen gebruikt zijn vaardigheden om te overleven op het eiland, maar niet iedereen doet actief mee. Sommige eilandbewoonsters schuilen liever in de kerkbanken, om te roddelen over de andere vrouwen. En dan vertelt de (leen)pastoor de vrouwen dat er een nieuwe toezichthouder komt, om het dorp te besturen. Het wordt al snel duidelijk dat hij met een duister doel is gekomen.

Aangekomen in Vardø vindt Ursa iets dat ze nog nooit eerder heeft gezien: onafhankelijke en daadkrachtige vrouwen, waaronder ook enkele Samen. Maar Absalom ziet alleen een plek die onaangetast is door God en overspoeld wordt met een machtig en verschrikkelijk kwaad, een plek die hij koste wat het kost moet uitroeien.
Terwijl de beproevingen beginnen en het geloof diepe kloven slaat, verandert er iets in het dorp. De roep van de walvis klinkt door in het gebed van de vrouwen en probeert ze te waarschuwen voor opnieuw een angstaanjagend en groot gevaar.

De vrouwen van Vardø is geen vriendelijk verhaal. Het verloop is donker, koud en traag, maar het klopt helemaal bij de sfeerimpressie van het natuurlijke en rustieke vissersleven van die tijd. Persoonlijk vind ik het een boeiend en geloofwaardig geschreven verhaal, met interessante historische feiten over de heksenvervolging. Ik genoot van het omslag, de schrijfstijl, de sterke karakters, de toewijding en vrouwelijkheid.

4 sterren

De vrouwen van Vardø | Karen Millwood Hardgrave | Uitgever Orlando