Visuele getuigenis

Nina Siegal schetst in Tulpen en terpentijn alle achtergrondverhalen in diverse hoofdstukken genoemd naar lichaamsdelen en brengt ze samen in het mogelijke verhaal achter Rembrandts schilderij van de Anatomische les van Dr. Nicolaes Tulp uit 1632. Ze maakt de toegetakelde, dode en ontlede mens weer ‘heel’ en ze brengt de gebeurtenis tot leven. Er zit veel research achter en ze kan fantastisch schrijven. Voorheen vond ik dit schilderij maar luguber. Na het lezen van dit boek kijk ik er heel anders tegenaan. Er zit zoveel meer geschiedenis in verborgen! Tegelijkertijd met dit boek heb ik Het raadsel Rembrandt op TV bekeken en lees ik het boek De jonge Rembrandt van Onno Blom. Daardoor kon ik me nog meer inleven in deze interessante Hollandse historische periode. Het thema lijkt de jacht op de onsterfelijke ziel te zijn. De katholieken raakten in die jaren hun patent op de ziel kwijt. De ‘ketterse’ wetenschapper Tulp probeert eeuwige roem te verwerven door met getuigen om zich heen deze ziel in het lichaam te openbaren. Rembrandt moest de gebeurtenis vereeuwigen maar heeft zijn eigen draai er aan gegeven, waardoor wij lezers en kunstminnaars alsnog visueel getuigen kunnen zijn van dit ‘wonder’. Ook al zitten er veel feiten in dit verhaal verborgen en wordt het verhaal door diverse personages verteld, het hindert voor geen moment. Het boek is heel prettig en goed leesbaar. Je waant je in die tijd. Je bent mede getuige.

Grotendeels dit verhaal haalde ik uit het boek: als je voor een schilderij van Rembrandt staat zie je meer dan enkel een mooi plaatje. Met zijn lichtwerking en manier van schilderen probeerde hij heel duidelijk de belangstellende een (verborgen) verhaal te vertellen. Dat was bijzonder in die tijd. Hij was meer een kunstenaar dan een broodschilder. Hij was zowel een handige handelaar als kunstschilder met een enorme hang naar ‘rariteiten’, Gods schatten op aarde. Deze anatomische les van Dr. Nicolaes Tulp was het eerste groepsportret dat de toen 25-jarige Rembrandt schilderde. De opdracht werd gegeven door het Amsterdamse Chirurgijnsgilde, dat de eerste eigenaar van het schilderij werd. Het schilderij lijkt een compromis geworden te zijn tussen kunstenaar en opdrachtgever. Tulp wilde persé dat Rembrandt slechts de ontlede rechterhand van het lijk schilderde (geïnspireerd door Vesalius’ eerdere werk) om de unieke buigspier te tonen. Echter, de rechterhand van het lijk was een stomp. ‘Gehoorzaam’ heeft Rembrandt daar de ontbrekende hand aan geschilderd. Precies óp de stomp, dus disproportioneel om te laten zien dat het lijk ‘onthand’ was. Daarnaast de ontlede linkerhand. Vervolgens een beetje meer van Rembrandt, beetje minder van opdrachtgever, want Rembrandt heeft zijn bezielend licht laten schijnen over een intact lijk. Ontdaan van alle en de vele heftige littekens opgelopen in het leven van de ‘crimineel’ en zonder de chirurgische openlegging van de huid op de linkerarm na. Rembrandt maakte de gemutileerde man weer heel met het Chirurgijnsgilde op de achtergrond als visuele getuigen van deze openbaring.