Ook een nobel doel heiligt niet alle middelen

Piet Baete ontdekte een aantal jaar geleden een passie voor de zoektocht naar de waarheid. Hij studeerde statementanalyse bij Peter Hyatt en werd lid van een internationaal expertenteam dat de FBI bijstaat bij het proberen oplossen van cold cases. Ontmasker de leugenaar, uitgegeven bij Manteau/Standaard Uitgeverij, is dan ook een ander boek dan we van de auteur gewoon zijn. In tegenstelling tot zijn spannende fictieboeken, probeert Baete in dit non-fictieboek de effectiviteit van statementanalyse aan te tonen aan de hand van bestaande cold cases en dan vooral diegene die in België tot de verbeelding spreken. De moord op Ingrid Caeckaert komt daarbij het frequentst aan bod. Via analyses van verklaringen en interviews legt de schrijver aan de hand van achttien indicatoren of ‘rode vlaggen’ uit hoe hij leugens kan doorprikken.
Het boek heeft een kleurige kaft met op het oog schattige schaapjes. Er blijkt echter een wolf in schaapskleren tussen te staan. Een goede vondst om het thema leugens en bedrog te illustreren, hoewel een minder vrolijke achtergrondkleur misschien beter was geweest, gezien de ernstige inhoud.
Het boek vertelt een aantal interessante weetjes. Zo kan een leugenaar een verhaal moeilijk correct chronologisch achterwaarts vertellen, omdat zijn constructies dan hopeloos in de knoop raken. Naast de achttien vlaggen in evenveel hoofdstukken, worden ook een aantal andere vlaggen aangehaald waarop niet dieper ingegaan wordt. Het wijst op een heel scala aan indicatoren die taal kan prijsgeven en een aantal daarvan zijn heel boeiend en illustratief.
Hoewel het interessant is om te leren hoeveel de analyse van taal blootgeeft, veroorzaakt het boek regelmatig een zeer oncomfortabel gevoel. Het voelt verkeerd om de woorden van ouders van slachtoffers met een vergrootglas en een kam te lijf te gaan. Een zaak die al jaren oud is, details die mensen mogelijk vergeten zijn, contexten die we mogelijks niet kennen, … kunnen voor zoveel misverstanden zorgen die daarom niet noodzakelijk op leugens wijzen. Baete wijst er weliswaar regelmatig op dat een rode vlag slechts een indicator is van mogelijke misleiding en dat er vele rode vlaggen moeten zijn in iemands woorden voor die met zekerheid misleidt, maar toch blijft het wroeten in deze zaken verkeerd voelen.
Over de helft van het boek blijkt dat er wel tien, twintig of meer rode vlaggen nodig zijn om met zekerheid van misleiding te kunnen spreken. Zoiets zou aan het begin van het boek moeten worden vermeld. Het is meteen ook de zwakte van het boek. Hoewel een zoektocht naar de waarheid nobel is, werpen de rode vlaggen toch een smet op nabestaanden. Het mogen dan wel minder dan tien vlaggen en dus onvoldoende bewijs zijn om misleiding onomstotelijk vast te stellen, het blijft wél een opeenstapeling van verdachtmakingen tegen nabestaanden.
Daar staat tegenover dat de auteur ook kort een paar successen behandelt die een bewijs van valse beschuldiging en een gevatte dief opleverden. In dit geval kan de lezer gewoon met interesse bijleren over hoe statementanalyse kan helpen. Het was beter geweest om met meerdere bewezen zaken te werken, waarbij de daders gekend zijn en er geen risico is op laster ten opzichte van onschuldigen.
De auteur heeft duidelijk veel moeite gedaan om vele pagina’s materiaal te analyseren en mensen te spreken te krijgen. Een literatuurlijst met studies over statementanalyse ontbreekt echter. Hoewel Baetes bedoelingen oprecht lijken en sensatie niet zijn drijfveer lijkt, komt het boek te vaak onkies over, of lijkt er tunnelvisie te zijn ontstaan tijdens zijn zoektocht, vooral bij de moord op Ingrid. Statementanalyse detecteert of iemand liegt of iets achterhoudt, maar niet het waarom. Dat is meteen een van de pijnpunten. Je ontdekt dan wel dat iemand ‘iets’ achterhoudt, maar dat kan zoveel zijn en hoeft absoluut niet iets te zijn dat met het misdrijf te maken heeft. De discipline kan wellicht soms een hulpmiddel zijn om de politie erop te wijzen dat ze moeten doorduwen bij hun verhoor, maar soms ook net iets dat afleidt omdat het allerlei ruis oplevert. Ook in het persoonlijke leven kan men bezwaarlijk altijd op zijn hoede zijn. Zeker tegenover dierbaren zou dit een ongezonde situatie opleveren. Tegenover vreemden kan enige voorzichtigheid, met de rode vlaggen van dit boek in het achterhoofd, af en toe wellicht voorkomen dat men gekwetst of zwaar bedrogen wordt.