Meesterlijke sage

Ik heb hiervoor al recentere romans van Stefánsson gelezen, maar deze roman, de eerste van een trilogie, overtreft alles wat ik al van hem heb gelezen. Een verhaal, een sage. Ergens 19de eeuw, begin 20ste eeuw (er komt een nieuwe roman uit van Émile Zola), een vissersnederzetting in IJsland, ver van de bewoonde wereld. Aan de ene kant de schaduw van een berg, een rots; aan de andere kant de zee. Hemel en hel. "De jongen" is het hoofdpersonage van het verhaal. Zijn beste vriend, Bardur, sterft onderkoeld omdat hij vergeten is zijn anorak mee te nemen. En dat omdat hij een paar mooie regels uit Milton's "Lost Paradise" wilde lezen... Na de dood van zijn vriend verlaat "de jongen" de nederzetting en trekt hij naar het "Dorp"... De roman van Stefánsson is niet enkel een mooi verhaal. Het is een bespiegeling over leven en dood. Zoals vaak in zijn werk is de natuur alomvattend aanwezig en vervuld van een metafysische betekenis. De zee wordt bijvoorbeeld vaak geassocieerd met de dood - veel zeemannen verdronken toen namelijk omdat ze niet konden zwemmen. Voortdurend lees je van die prachtige zinnetjes: je zou ze allemaal willen citeren, zo mooi zijn ze. Zoals: "Hel is dood zijn en je realiseren dat je het leven niet geleefd hebt toen je er de gelegenheid toe had. De mens is overigens een rare uitvinding, zowel levend als dood. Als hij in grote moeilijkheden verkeert, als zijn bestaan in stukken wordt geslagen, dat laat hij onwillekeurig zijn leven de revue passeren, hij zoekt zijn toevlucht in herinneringen, als een klein dier in zijn hol" (p. 94). Of: "Twee matrozen verdronken, hun lichamen werden nooit gevonden en ze voegden zich bij de grote schare zeelui die op de zeebodem rondzwerven, onder elkaar jammerend over de trage voortgang van de tijd, wachtend op de laatste roep die iemand hen ooit in vroeger tijden in het vooruitzicht had gesteld, wachtend tot God hen omhoog hengelt, opvist in Zijn sterrenschepnet, met Zijn warme adem droog blaast zodat ze met droge voeten het hemelrijk kunnen betreden." (p. 161). Of nog: "Wat ben je, leven? Misschien ligt het antwoord besloten in de vraag, in de verwondering die eruit spreekt. Dooft het levenslicht en wordt het duister op het moment dat we ophouden ons te verwonderen, ophouden te vragen en het leven als een gegeven nemen zoals al het andere alledaagse?" (p. 201). En wat is de rol van literatuur, van "woorden" in ons leven? "Hier op volle zee hebben de mannen geen behoefte aan woorden. De kabeljauw is er niet in geïnteresseerd, niet eens in bijvoeglijke naamwoorden van het kaliber fantastisch. De kabeljauw is in geen enkel woord geïnteresseerd en desondanks zwemt ze sinds honderdtwintig miljoen jaar bijna onveranderd in de zee. Zegt ons dat iets over taal? We hebben misschien geen woorden nodig om te overleven, aan de andere kant hebben we woorden nodig om te leven." (p. 59/60). En ja, het zijn namelijk ook woorden die Bardur gedood hebben... Maar we lezen ook: "Woorden hebben de kracht van reuzen en ze kunnen God doden, ze kunnen levens redden en ze vernietigen. Woorden zijn pijlen, kogels, mythische vogels die God bereiken, woorden zijn vele duizenden jaren oude vissen die in de diepte iets afschuwelijks vinden, ze zijn een net, wijd genoeg om de aarde erin te vangen en de hemel ook, maar soms zijn woorden niets, versleten kledingstukken waar de kou doorheen gaat, nutteloze forten die makkelijk door dood en rampspoed worden overwonnen." (p. 192/193). Ook onvergetelijk zijn de personages in dit boek, ik noem maar de twee "zeehonden": de blinde Kolbein en de dronken kapitein Brynjolfur, maar ook de andere personages die getypeerd zijn blijven in het geheugen gegrift. Ik kijk al uit naar deel 2...