Meesterwerk!

Het is 1989 in Dunkelblum, een fictief Oostenrijks stadje tegen de Hongaarse grens. Het leven kabbelt door in Dunkelblum, mensen werken, praten, houden elkaar in de gaten. In de buitenwereld is veel gaande: het IJzeren Gordijn gaat neer, vluchtelingen verzamelen zich aan de grenzen, er is onrust. Ook in Dunkelblum gebeurt dit, in het klein. Er komt een vreemdeling in het stadje en die begint vragen te stellen naar het verleden, het oorlogsverleden dan. Een van de inwoonsters, Flocke Malnitz, is ook bezig met het verlden. En dan is er ook nog een groep studenten. Zij gaan de compleet overwoekerde Joodse begraafplaats weer vrij maken van alle onkruid. En bij werkzaamheden buiten het stadje wordt een skelet gevonden. Maar al dat gewroet (letterlijk en figuurlijk) in het verleden maakt veel los, want tijdens WO II is er nogal wat gebeurd in Dunkelblum. Eva Menasse heeft ervoor gekozen om ons niet langzaam te introduceren in het stadje, nee, we worden plompverloren er middenin gegooid en we krijgen van alle kanten informatie. Ingewikkeld? Ja, in het begin zeker (daarom vond ik de lijst met namen functies zo goed), maar hierdoor voelt de lezer zich langzaam aan deel worden van de samenleving,
En dan komt voor veel mensen de herkenning, want oh ja, zo wordt in heel veel dorpen en stadjes gepraat: "weet je nog, toen? Ja ja, nu de preutse sjieke tante uithangen die iedereen de maat neemt, maar we weten toch allemaal dat ze toen een kind kreeg van een getrouwde man, een vriend van haar vader notabene!"
"Och och, wat doet ze zich mooi voor, maar ze komen eigenlijk uit een heel gewone arbeiderswijk en die vader? Die had echt het minste baantje."
We komen erachter dat er nogal wat geheimen verborgen zitten bij de mensen. Alle vreselijks dat er is gebeurd in de oorlog is toegedekt. De meeste mensen konden niet anders: het harde leven moest doorgaan, ze konden niet blijven stilstaan bij het verleden. Ook al hadden mensen zich als rotzakken gedragen, dan nog kon je ze wel eens nodig hebben. Dus men zweeg en ging door. De vroegere gouwleider heeft zichzelf veranderd in een lieve oude man met bibberkin die heel veel goed doet voor de mensen. Maar die lieverd zei over de handen van Hitler: "kunstenaarshanden waren dat geweest, eersteklas handen. Ferbenz dweepte met Hitlers eersteklas handen, plengde wat oudemannentranen over zijn blauwe ogen, de mooiste die hij ooit had gezien..... Terwijl hij over die mooie blauwe ogen praatte, werden zijn eigen ogen vochtig, zijn kin beefde, het verdriet om de Führer stroomde uit zijn ooghoeken."
Eva Menasse heeft een strakke schrijfstijl, af en toe ironisch en dit heeft veel meer effect dan wanneer de gebeurtenissen letterlijk waren beschreven. Zo streefden steden en dorpen in Oostenrijk na de Anschlusz ernaar om zo vlug mogelijk de Joden kwijt te raken: "En dus werden slechts enkele dagen later de witte vlaggen boven Dunkelblum gehesen - de concurrent, het burgerlijke Kirschenstein, werd met een paar uur verslagen - en daar wapperde hij nu, het bewijs van een geheel nieuwe, bijzondere onschuld en reinheid: Dunkelblum is Jodenvrij!"
Ook is ze meesterlijk in iets beschrijven met enkel een vergelijking: veel vrouwen en meisjes zijn in die tijd verkracht en vermoord.
"Ze had niet geweten wat ze anders in bed moest dragen, ook al bestonden er in haar hoofd beelden van nachthemden die beter niet hadden bestaan. Van Agnes Kalmar en de dochters van Stipits, van wie er een niet terug was gekomen. Als bleke spookverschijningen de straat op gesleurd, vuil, aarde, wodka, bloed. Nachthemden die verlaten in het bos lagen."
Dunkelblum is geen detective of misdaadroman, de geheimen worden niet allemaal opgelost, er blijft veel onzekerheid. Maar dat is ook wat Eva Menasse laat weten: wat is de waarheid? Na zoveel jaren hebben we allemaal een beetje onze eigen versie ervan. Dunkelblum zwijgt beschrijft wat geheimen doen met mensen en wat er gebeurt als anderen in het verleden gaan graven. Het boek heeft veel kanten: een historische, psychologische roman met veel mysterie.
Een boek om zorgvuldig te lezen, te overdenken en later te herlezen. Het boek "blijft hangen" en soms vragen we ons af: hoe zou ik gehandeld hebben?
De maximale score voor mij, een meesterwerk.