Roman als ‘live verslag’ van impact Nazi’s op Joodse Berlijners

“De erven Oppermann” uit 1933 is een van de eerste uitgaven van de Amsterdamse uitgeverij Querido-Verlag. Deze uitgeverij, feitelijk een afdeling van de al langer bestaande Querido uitgeverij, werd opgericht in 1933 om Duitse auteurs die door de censuur van de Nazi’s niet meer uitgegeven mochten worden in Duitsland, toch op de markt te krijgen. Lion Feuchtwanger (1884 – 1958) beschrijft in “De erven Oppermann” de levens van de welgestelde Berlijns-Joodse familie Oppermann van het najaar 1932 tot de late zomer van 1933. In deze periode nemen de Nazi’s de macht over en wordt het leven voor Joodse Duitsers steeds lastiger, om niet te zeggen onmogelijk gemaakt. Feuchtwanger ondervond dit zelf, bijvoorbeeld in Januari 1933 terwijl hij op een lezingentournee in de Verenigde Staten is, wordt zijn huis in Berlijn overhoop gehaald en geplunderd door Nazi’s. Dit is ook iets wat een van de centrale karakters in “De erven Oppermann” overkomt. Feuchtwanger geeft als het ware een (licht) autobiografisch ‘live’ verslag van de impact die de politieke en maatschappelijke veranderingen hebben op het leven van leden van de Berlijns-Joodse familie Oppermann. Waar wij als lezers al bij het begin van de roman weten hoe het zal aflopen zit het fascinerende van de roman er juist in dat Feuchtwanger en ‘zijn’ familie Oppermann dit niet weten. Bij het lezen van “De erven Oppermann” wil je dan ook als lezer meer dan eens tegen een van de protagonisten zeggen dat hij of zij niet zo naïef moet zijn, wil je vragen of ze ziende blind zijn voor hetgeen er gebeurt in Duitsland.

In het eerste deel van de roman maakt de vijftigjarige Gustav Oppermann zich dan ook niet al te veel zorgen. Hij heeft het volste vertrouwen dat het Duitse politieke establishment nooit de macht zal delen met de Nazi’s, dat de Europese cultuur van Goethe, Voltaire, Erasmus en Lessing dé dam is tegen de ongeciviliseerde Nazi’s. Gustav vindt het dan ook overdreven, nog net niet belachelijk, dat er Joodse Duitsers zijn die haast maken om naar Palestina te emigreren. Zijn broer Edgar, vooraanstaand arts in een plaatselijk ziekenhuis, merkt dat de voor de hand liggende promotie van zijn (Joodse) assistent geen vanzelfsprekendheid is en ook Berthold het neefje van Gustav en Edgar merkt op zijn middelbare school een andere wind waait met de aanstelling van een fanatieke Nazi als leraar Duits.

In het ijzersterke tweede deel van de roman wordt duidelijk dat het Duitse politieke establishment buitenspel is gezet door de Nazi’s en dat het niet (meer) gaat om enkele toevallige incidenten. Het leven van Joodse Berlijners is ondragelijk geworden. Iedereen gaat op zijn of haar eigen manier om met dit nieuwe gegeven; van ontkenning tot verlammende verbazing, van paniekerig rondrennen tot stoïcijns volharden in de overtuiging dat de Nazi’s ieder moment gaan inbinden. Niet alleen Joodse Berlijners zijn van slag af, maar ook hun vrienden, collega’s en zakenpartners weten (nog) niet hoe ze met deze nieuwe werkelijkheid om moeten gaan. Een werkelijkheid die van dag tot dag verandert. Wat gisteren nog een verstandige reactie leek te zijn op de nieuwe werkelijkheid is vandaag al weer achterhaald. Feuchtwanger is in dit deel op zijn best door de wijze waarop hij beschrijft hoe de leden van de familie Oppermann en hun vrienden en relaties iedere dag weer opnieuw hun koers moeten bijstellen en andere keuzes moeten maken. Feuchtwanger doet in een stijl die allesbehalve sentimenteel of sensationeel is. De nuchtere en afstandelijke wijze waarop Feuchtwanger de emotionele achtbanen waar de leden van de familie Oppermannn in zitten beschrijft geeft het boek een extra dimensie.

Het derde deel van “De erven Oppermann” is begrijpelijkerwijs minder sterk. Niet zozeer, omdat Gustav Oppermann de keuze heeft gemaakt (had hij eigenlijk nog wel andere opties?) om te vluchten naar Zwitserland, maar vooral omdat Lion Feuchtwanger zelf er voor had gekozen om (had hij eigenlijk wel andere opties?) om niet terug te keren naar Duitsland na afloop van zijn lezingentournee in de Verenigde Staten. Allesbehalve een goede situatie om op het gemak een roman af te schrijven. Feuchtwanger wilde terug naar Duitsland al was het maar om beter geïnformeerd te worden over wat er met zijn familieleden en vrienden aan de hand is en om beter inzicht te krijgen over wat de dagelijkse impact is van het Nazi beleid. Feuchtwanger was heel erg kritisch over het gebrek aan berichtgeving hierover in de buitenlandse pers. Om de wereld beter te informeren stuurt Feuchtwanger Gustav Oppermann terug naar Duitsland. Gustav wordt opgepakt en in een van de vele concentratiekampen (nog geen vernietigingskampen) gemarteld en te werk gesteld. In deze hoofdstukken is “De erven Oppermann” veel minder roman en veel meer journalistieke reportage/pamflet. Dit deel van “De erven Oppermann” is hierdoor verrassend genoeg wel het meest actuele deel. De overeenkomsten met ooggetuige reportages over de concentratiekampen voor Oeigoeren in China en Rohingy in Birma/Myanmar zijn erg groot.

“De erven Oppermann” is een van de eerste Exil romans en is een goede literaire vertaling over de impact van de Nazi’s op het dagelijks leven van een Berlijns-Joodse familie. Doordat de roman geschreven is op het moment dat het gebeurde, geeft dit hedendaagse lezers een ongemakkelijk gevoel omdat wij weten wat er allemaal nog aan Nazi misdaden zou komen. Een deel van deze misdaden vinden nog steeds plaats, waardoor “De erven Oppermann” nog steeds actueel is. De nuchtere en afstandelijke stijl waarin Feuchtwanger schrijft maakt het nog indringender.