Onnodige wisselvalligheid

“Het ene nodige” (1897) is een antifeministische roman van Anna de Savornin Lohman (1868 – 1930). De roman verscheen in hetzelfde jaar als de wel feministische roman “Hilda van Suylenburg” van Cécile de Jong van Beek en Donk. De twee adellijke dames zouden dat jaar en de jaren daarna nog regelmatig met elkaar in debat gaan over de ‘vrouwenkwestie’. De protestant-christelijke De Savornin Lohman is wel voor meer juridische gelijkheid van man en vrouw binnen het huwelijk, maar voor haar is het hoogste en enige levensdoel van een vrouw om haar man te dienen, zijn huiselijk leven zo aangenaam als mogelijk voor hem te maken. Wel voor meer juridische gelijkheid, maar niet voor gelijkwaardigheid. Bas Jongelen gaat in zijn Inleiding bij de door Geroosterde Hond in 2021 heruitgeven editie van “Het ene nodige” dieper in op de opvattingen De Savornin Lohman. Jongelen is ook verantwoordelijk voor het aanpassen van de spelling aan hedendaags gebruik.

“Het ene nodige” is deels een vervolg op haar vorige, maar helaas nog niet heruitgegeven, roman “Vragensmoede” uit 1896. In “Vragensmoede” keert De Savornin Lohman zich tegen de hypocrisie van de gegoede protestantschristelijke burgerij en adel. Tegen haar eigen kring dus. De eigen kring die zich drukker maakt over wat anderen van hun gedrag zouden vinden, die het belangrijker vinden dat hun ‘goede werken’ van christelijke naastenliefde door iedereen worden gezien dan dat deze ‘goede werken’ ook echt een positief maatschappelijk effect hebben. Dat maakte haar niet populair in eigen kring. In “Het ene nodige” gaat ze deels op dezelfde voet verder wanneer het hoofdpersonage de meerderjarige Katie de Reth na het overlijden van haar ouders en de tante bij wie zij al jaren inwoonde besluit om op zichzelf op kamers te gaan wonen. De overige familieleden spreken hier schande van, maar zijn vooral bang wat anderen er van vinden wanneer hun ongetrouwde meerderjarige nichtje zelfstandig op kamer gaat wonen. De christelijke hypocrisie druipt er van af. Het wordt voor de familie van Katie allemaal nog erger wanneer zij een gedichtenbundel publiceert die ook nog eens positief wordt gerecenseerd en goed verkoopt.

We zijn dan over de helft van “Het ene nodige”. De Savornin Lohman heeft tot dan toe in een gematigd naturalistische-realistische stijl geschreven. Ok, ze is geen Couperus of Emants, maar op zich tot hier niets mis met “Het ene nodige”. Dan wordt Katie verliefd op een man die zij alleen maar van op afstand kent. Hij weet niet dat zij verliefd is op hem. En dan gaat Katie, of is het De Savornin Lohman, in ‘overdrive’. De liefde van Katie wordt in het “Tachtigers” proza pagina na pagina gedeclameerd waarbij de opvattingen van De Savornin Lohman dat de vrouw de door haar geliefde man moet dienen en daarin haar enig mogelijke levensdoel vindt er dik bovenop liggen. En wanneer deze voor onze onbekende man ook nog eens ziek wordt en overlijd dan is het helemaal niet meer te houden. Dat Katie overmand door liefdesverdriet een einde maakt aan haar eigen leven ligt dan ook voor de hand.

Of De Savornin Lohman met deze roman nieuwe aanhangers en/of aanhangsters voor haar opvattingen over het levensdoel van de vrouw heeft gevonden betwijfel ik, daarvoor beschrijft ze aan de ene kant het zelfstandige leven van Katie met te veel sympathie en beschrijft ze de ‘liefde’ van Katie op zo’n overdreven wijze dat mij dit toch geen aanlokkelijke levensvervulling lijkt.