Ambities boven principes

“Mefisto” uit 1936 van Klaus Mann (1906 – 1949) heeft de ‘eer’ dat het om twee verschillende redenen lange tijd niet uitgegeven mocht worden in (West-)Duitsland. De eerste reden was dat de Nazi’s vanaf 1933 het wonen, werken, leven en uitgeven van veel niet met de Nazi’s sympathiserende schrijvers onmogelijk maakte. Klaus Mann en zijn familie vluchtten dan ook in 1933 en de eerste uitgave van “Mefisto” was dan ook bij de in Amsterdam gevestigde uitgever van exilliteratuur Querido. De tweede reden waarom “Mefisto” lange tijd in West-Duitsland was verboden is dat volgens de rechter het hoofdpersonage Hendrik Höfgen te veel lijkt op de Duitse acteur Gustav Gründgens en dat “Mefisto” deze Gründgens wel in een heel slecht daglicht zet. De eerste (West-) Duitse publicatie van “Mefisto” was pas in 1981. In Oost-Duitsland was “Mefisto” in 1956 gepubliceerd. De eerste Nederlandstalige versie verscheen in 1977 in een vertaling door J. Welvaadt-Hoenselaars. Het is deze vertaling die ik heb gelezen.

De ambitieuze acteur Hendrik Höfgen is in 1926 de grote ster in het provinciale Hamburg, maar om echt een grote (inter)nationale ster te worden moet hij naar Berlijn, het culturele centrum van Duitsland. Höfgen die sympathiseert met het communisme beseft dat als hij in Berlijn wil doorbreken, hij de Nazi’s te vriend moet houden. Zijn eerste succes in Berlijn heeft hij met de rol van Mefistofeles in “Faust” van Goethe. Wanneer de Nazi’s de macht overnemen vlucht hij in eerste instantie naar Parijs uit angst om opgepakt te worden. Op voorspraak van een vriendin keert hij terug naar Berlijn waar hij een aanstelling krijgt bij het Berlijnse Staatstheater en hij weer de rol van Mefistofeles krijgt. Tijdens het spelen van deze rol beseft hij dat hij net als Faust zijn ziel aan de duivel/Nazi’s heeft verkocht. Hij doet nog wat halfslachtige pogingen om zijn geweten gerust te stellen, maar hij wordt meer en meer gekweld door zijn pact met de Nazi’s.

Mann laat op overtuigende wijze zien hoe relatief eenvoudig het is voor ambitieuze mensen om hun principes opzij te zetten. Höfgen vindt het verraad aan zijn vrienden erger dan het verloochenen van zijn eigen principes. Pas wanneer het hem niet meer lukt om zo af en toe iets goeds te doen voor zijn oude kameraden en hij geen Plan B meer heeft mochten de Nazi’s de macht verliezen begint zijn geweten pas echt op momenten op te spelen. Dit zorgt er voor dat “Mefisto” nog steeds actueel is, want ook vandaag zien wij regelmatig om ons heen ambitieuze mensen die over ‘lijken’ gaan en de eigen principes zonder al te veel morele scrupules opzij zetten in hun zoektocht naar roem en eer.