Bassani's Ferrara

"Dentro le Muro", in het Nederlands "Binnen de Muren", speelt zich bijna volledig af binnen de stadsmuren van Ferrara. Auteur Giorgio Bassani (1916-2000) wordt blijkbaar gerekend tot één van de belangrijkste Italiaanse moderne schrijvers. Na lezen van deze bundel van vijf verhalen, begrijp je helemaal waarom.

Zou er een standbeeld staan voor hem, vroeg ik mij halverwege het boek af. Denk het niet. Als jij je nu afvraagt, waarom ik denk van niet: de vijf verhalen zijn genadeloze portretten van de burgers van Ferrara.

Elk houdt burgers, de stad, de provicie Ferrara, Italie en een internationaal lezerspubliek een spiegel voor. Niets ontziend en niets verhullend, beschrijft Bassani hoe het was om binnen de muren van Ferrara te leven tussen pakweg 1920 - 1950.

Elk verhaal staat op zichzelf en kan los gelezen worden, maar soms is er een verband. De lezer vindt een gebeurtenis of personage uit een eerder verhaal terug. Elk verhaal speelt in een specifieke periode; maar bevat vaak een terugblik.

Gebeurtenissen worden verteld, vanuit de ervaringen en interpretaties van één of meer personages. Die gebeurtenissen zijn vaak nauwkeurig te plaatsen, doordat een huis of plein of straat vermeld wordt.

Wat de verhalen zo aangrijpend en indrukwekkend maakt, zijn de "herinterpretaties" van gebeurtenissen. Bassani beschrijft hoe mensen feiten via herinneringen en verdraaingen tot iets totaal anders kunnen maken. Een waarheid, waarmee men kan leven.

Nauwkeurig en zonder opsmuk wordt hier verteld over het leven van arme lui, arbeiders, middenstanders, strebers, idealisten, verraders, corrupte machthebbers - overlevers. Ze leven in het Italië van net na de eerste Wereldoorlog, van een opkomend fascisme, van Mussolini, van strijd tussen nationalisten en communisten, de Tweede Wereldoorlog en wat er volgde.

Neem verhaal nummer 3: "De gedenkplaat in de Via Mazzini". Het beschrijft de terugkeer naar Ferrara van Geo Josz. Zijn huis is bezet. Het heeft gediend als gevangenis en martelkamer voor één politieke beweging. Nu is het "eigendom" van een andere. Meneer Josz moet er maar begrip voor hebben.

Wanneer Josz na maanden Graaf Scocca mept, reageert heel Ferrare met onbegrip. Dat bijna niemand weet wat de aanleiding was? Dat niemand geïnteresseerd is in wat Geo Josz meegemaakt heeft?

Dat doet er niet toe. Die mep is ongehoord, onverklaarbaar, onvergeeflijk en uiteraard helemaal Josz' fout: "... Dat lag helemaal aan het wonderlijke van Geo's karakter - volgens degenen die die dingen vertelden en er met analyses en veronderstellingen op terugkwamen ..." (p. 109)

In Ferrara hebben vanaf de Middeleeuwen Joden gewoond. Die speelden een grote rol tijdens de bloei-periode van de stad. Het Ghetto werd afgeschaft, maar Mussolini her-introduceerde rassen-scheiding en razzia's. De Duitsers bezetten het land en pakweg een derde van de Joodse burgers werd gedeporteerd naar Nazi concentratie-kampen. Zeven hebben dit overleefd. Bassani was Joods en zijn personage Geo Josz is één van de zeven overlevenden.

Bassani beschrijft wat er zich af speelt binnen de muren van een Italiaanse stad, die in het reine komt met het recent verleden. Maar zijn verhalen zijn eigenlijk universeel. De terugkeer van Josz heeft zich ook afgespeeld in andere Europese landen en speelt zich waarschijnlijk ook af nu, ergens waar "etnische zuiveringen" hebben plaats gevonden.

Het maakt "Binnen de Muren" ijzersterk en vaak weerzinwekkend. Een prachtig boek van nog geen 210 pagina's, met waar nodig noten met uitleg. Voor mij een indrukwekkende eerste kennismaking met Bassani's werk, waarvan er meer vertaald is. Even op adem komen - dan wellicht één van de andere zes lezen.