Decennia-lang schandalig wegkijken

Binnen 24 uur uitgelezen: dit non-fictie boek van journaliste Matilda Gustavsson over haar onderzoek naar geruchten over seksueel misbruik binnen de Zweedse cultuur-sector. Wat zij ontdekt, blijkt al decennialang aan de gang en veel verder te gaan dan seksuele intimidatie. Het verhaal, dat oorsprong en gevolgen traceert van haar onderzoek uit 2017, is onthutsend.

De Zweedse Academie, verantwoordelijk voor het toekennen en uitreiken van de Nobelprijs voor de literatuur, blijkt er bij betrokken. Onder de leden zijn getuigen, maar óók slachtoffers. De Zweedse koning wordt voorgelogen en de paar integere leden wordt het leven zuur gemaakt.

Het ergste: de verantwoordelijken komen praktisch overal mee weg. En dat, terwijl al meer dan 20 jaar wordt weg gekeken, ontkend. Want de eerste geruchten, bedekte waarschuwingen, slachtoffers en getuigen? Het start allemaal ver vóór de eerste schriftelijke klacht van 1996. Gustavsson is niet eens de eerste die een krantenartikel publiceert over deze zaak. Het eerste dateert van 1997!

Persoonlijk vond ik dit een ijzersterk boek: nog beter dan de boeken van Ronan Farrow, Jody Kantor en Megan Twohey over Harvey Weinstein en #MeToo. Zowel de zaak Weinstein als de #MeToo beweging spelen in "Het Bolwerk" een rol.

Het boek start met de beschrijving van een scene: een bezoek aan Forum. Forum is een belangrijk Zweeds cultuurcentrum en deze scene komt later in het boek terug. Wie als artiest of kunstenaar daar optreedt, exposeert? Die gaat het maken: net als de Zweedse Academie en Nobel prijzen, is dit een machtig bolwerk.

In het eerste van 24 hoofdstukken, is Gustavsson op de redactie van de krant waar ze werkt als cultuur-verslaggeefster. Op weg naar koffie, krijgt ze een bericht op haar mobiele telefoon. De New York Times heeft een eerste bericht over de zaak Weinstein gepubliceerd. Ze heeft geen idee wie die vent is, waar het om gaat: "ver van mijn bed show".

Maar als er meer bekend wordt over Weinstein meldt ze twee vriendinnen: "... dat in Zweden een onderzoek zoals naar Harvey Weinstein niet zou kunnen. ... Ik kan me niet voorstellen dat iemand zich hier op zo'n systematische manier aan seksueel grensoverschrijdend gedrag schuldig zou kunnen maken. Er is ook niemand in de Zweedse culturele wereld die connecties heeft die je ook maar enigszins kunt vergelijken met de grote namen in Hollywood. Niemand hier zou zich beschermd weten door zo'n fantastisch en formidabel netwerk."(p. 11)

Zo'n driehonderd pagina's verder blijkt dat een verkeerde inschatting te zijn geweest.

Wat op mij indruk maakte, is de afwisseling tussen de grote verhaal-lijn en de opgenomen delen van interviews en gesprekken. Niet alleen uit gesprekken met slachtoffers of getuigen, maar ook artiesten en kunstenaars die gebruikt en bedrogen zijn vertellen in hun eigen woorden wat er is gebeurd. In het algemeen zijn dergelijke stukken in een ander lettertype gedrukt, maar af en toe moet je als lezer wel even opletten, om wisseling tussen getuigenissen en de grote lijn goed te volgen.

Zoals boven vermeld, gaat Gustavssons boek niet alleen over de onthulling van het schandaal. Ze schetst ook een beeld van de betrokkenen en hun verleden. Ze probeert getuigen en slachtoffers te begrijpen en gedrag te verklaren. Dit betekent dat er in het verhaal rond haar onderzoek voor haar artikelen en uiteindelijk dit boek, gebruik wordt gemaakt van flashbacks. Er wordt regelmatig gewisseld tussen momenten in het heden, recente en minder recent verleden.

Niet dat dit het boek ontoegankelijk maakt: het is uitstekend en boeiend geschreven. Wel moet je als lezer je hoofd er goed bijhouden. Dat lukte mij dus prima: dit boek heb ik echt in één ruk uitgelezen. Bovendien wil ik dit op termijn herlezen. Er zit echt zo veel in.

Het maakte mij duidelijk hoe heren als Epstein, Trump en anderen opereerden, opereren - en er mee weg blijven komen. Het maakt ook zo goed duidelijk waarom slachtoffers moeite hebben te erkennen dat wat er gebeurt niet hun fout is. Het laat zien hoe moeilijk accepteren en verwerken is, hoe moeilijk het is om aangifte te doen, hoe de omgeving zaken weg wuift en ontkent of willens en wetens de andere kant op kijkt en hoe lang een trauma mensen beïnvloedt. Na lezen had ik gelijk de behoefte doe boeken van Ronan Farrow, Jody Kantor en Megan Twohey opnieuw te moeten lezen. Maar echt: van de drie, vind ik "Het Bolwerk" het beste, aangrijpendste en schokkendst vinden.