Recensie: T.C. Boyle – Praat met mij

‘’Hij kende geen woord voor 'woorden', of nog niet tenminste, maar woorden kende hij wél. Hij kende SLEUTEL. Hij kende SLOT. Hij kende BUITEN. Hij was een gevangene, hoewel hij ook daarvoor geen woord wist en zelfs al had hij dat geweten, dan nog was het zinloos geweest.''

Praat met mij, heeft een geweldige omslag. De ondeugendheid spat ervan af, maar het is vooral een roman om over na te denken. Het onderzoekt het dierlijke bewustzijn en wat het betekent om mens te zijn, met keuzevrijheid en middelen om te communiceren. Het verhaal is losjes geïnspireerd op het waargebeurde verhaal van primatenonderzoeker Roger Fouts en chimpansee Washoe, die gebarentaal leerde en het eerste dier ter wereld was dat mensentaal sprak.

Het is eind jaren zeventig, Guy Schermerhorn is een bevlogen diergedragsdeskundige en professor in de psychologie. Hij is leerling van de baanbrekende Dr. Moncrieff, die eigenaar van Sam is en de baas van het landelijke chimpanseeproject.

Guy, begint net door te breken met zijn onderzoek. In een Amerikaanse tv-spelshow demonstreert hij Sam, de twee jaar oude chimpansee, die heeft geleerd om te communiceren in gebarentaal. De ondeugende Sam, is door mensen opgevoed voor onderzoeksdoeleinden en woont bij professor Guy en zijn assistenten op een ranch. Sam bestelt pizza, houdt van cola, Gin, sigaretten en knuffels, maar als lezer kun je op je vingers natellen dat dit gelukkige avontuur op een regelrechte ramp uitloopt.

Omdat een van de assistenten door omstandigheden wegvalt, zoekt Guy een nieuwe hulp. Wanneer Aimee Sam voor het eerst op televisie ziet en vervolgens solliciteert naar de nieuwe functie. Zet de beslissing haar leven op z'n kop. Het is meteen duidelijk dat er een heel speciale band tussen haar en Sam bestaat, maar onverwachte facetten, verstoren het project en zetten de onderlinge verhoudingen op scherp.

Guy wil aantonen dat primaten, net als mensen, intelligent genoeg zijn om taal te kunnen gebruiken om te communiceren en misschien meer dan dat, dat chimpansees in staat zijn om gevoelens te uiten en te begrijpen. Dat ze zich bewust zijn van hun bestaan en mogelijk van de dood, of dat andere primaten gevoel hebben? Dr. Moncrieff heeft twijfels, want ander onderzoeken spreken het tegen.

Van af het begin trok T.C. Boyle me in dit fascinerend verhaal, waarin de toon zowel grappig, als meelevend is over de vraag, of dieren meer op ons lijken dan we vermoeden. Boyle probeert de complexiteit te laten zien door verschillende facetten en perspectieven te tonen.

Het is een invoelend verhaal geworden over dieronderzoek en bewustzijn. Het perspectief van de hoofdstukken wisselt tussen Sam en de betrokken personages. Het verhoogt de spanning en emotie en de hoofdstukken met Sam raakte me recht in mijn hart. We weten het eigenlijk allemaal, het laat zien hoe dieren worden behandeld, zonder enig empathie of rechtsgevoel, en dat doet pijn. Maar er zit ook een dubbele lading in het verhaal, want als je afvraagt waarom dieren zo behandeld worden, kun je dan toestaan hoe mensenrechten worden gehandhaafd en hoe we daar als land(en) mee omgaan?

Ik hou altijd van T.C Boyle en zijn vermogen om tot de lezer door te dringen, maar Praat met mij kroop direct onder mijn huid en bleef zitten. Conclusie ik mis Sam. Gelukkig zie ik hem regelmatig opduiken in berichtjes, of foto’s op Instagram of ergens anders in de media, want ik vrees dat het gemis blijft tot een volgende boek van T.C. Boyle geschreven is (en dan begint het hele gedonder weer opnieuw.)

T.C. Boyle | Praat met mij. | Meridiaan Uitgevers