Een interessante studie, vooral voor historici

Görtemaker, Heike B. - Hitlers hofhouding
De intieme kring tijdens Het Derde Rijk en daarna
Uitgeverij Cossee, 388 pagina’s plus zeer uitgebreid notenapparaat van 200 pagina’s
Vertaald door Jeske Nelissen en Marianne Palm

Er komen veel namen voorbij in de eerste hoofdstukken van deze lijvige studie. Het lijkt wel alsof Hitler in die eerste jaren alleen maar over geitenpaadjes liep. Van onbeduidend clubje naar volwassen partij, een slecht voorbereide putsch die dan ook prompt mislukte, gevangenisstraf, partij verboden, voortdurend gebrek aan kapitaal en zo voort. Maar Hitler had iets wat anderen ontbeerde: charisma en overtuigingskracht. Ook zij die in het leger zijn meerderen waren erkenden zijn genie, zagen in hem de verlosser. Pas met de krach van 1929 zou de NSDAP een factor van belang worden. Duitsland leed extra onder de recessie door de herstelbetalingen en de afhankelijkheid van leningen van de Amerikanen. Al snel zou de eerste parlementaire democratie in Duitsland, de Weimarrepubliek, komen te overlijden. In die eerste jaren komen we onder andere Göring, Bohrmann, Röhm, Hess, Himmler en Goebbels tegen. En van meet af aan bleek het Duitse volk zeer ontvankelijk voor antisemitisch gedachtengoed.
De lijffotograaf van Hitler, Hoffmann, nam ene Eva Braun in dienst. Overigens, interessant weetje, werd Hitler pas op 25 februari 1932 Duits staatsburger.
Hoewel Von Hindenburg zich hier lang tegen verzette kon hij uiteindelijk niet voorkomen dat Hitler op 30 januari 1933 werd benoemd tot rijkskanselier en onmiddellijk begon aan de afbraak van de parlementaire democratie, culminerend in de nacht van de Lange Messen op 1 juli 1934.
Duidelijk was in ieder geval dat Hitler een enorme coterie om zich heen had verzameld van mensen die hoge verwachtingen van hem hadden en maar wat graag in zijn nabijheid verkeerden in de hoop mee te kunnen profiteren van hun omgang met de Führer. Hoewel zij meer van hem verwachtten en hoopten dan andersom is het volstrekt helder dat Hitler zonder deze talloze waterdragers niet ver gekomen zou zijn. Zodra hij zijn doelen had bereikt had hij geen belangstelling meer voor zijn oude intimi. Zij hadden hun rol vervuld en konden hem niet langer van dienst zijn.

Hoe het ook zij, het beeld van Hitler als een contactarme despoot is niet juist. Na 1934 werd zijn oude coterie vernieuwd en zijn nieuwe sociale omgeving vergezelde hem tot in de ondergang. Intellectuelen, wetenschappers of andere geleerden maakten nadrukkelijk geen deel uit van de kring rond Hitler. De werkelijk machtigen hield Hitler op afstand, terwijl de onbeduidender lieden tot zijn naaste kring werden toegelaten.
En het heeft er alle schijn van dat de behendige Speer een centrale rol speelde in de inner circle rond Hitler. Nog afgezien van zijn rol als rijksbouwmeester. Na de oorlog zou Speer zich enorm inspannen om zijn rol te bagatelliseren en het lukte hem zowaar de in ieder geval toch ook niet op zijn achterhoofd gevallen Joachim Fest te misleiden.

Ook tijdens de oorlog bleef de kring rond Hitler in stand en actief ofschoon er maar weinig details beschikbaar zijn die een indicatie kunnen geven van de werkelijke invloed van de coterie op Hitler in de vijf jaren van oorlogsinspanningen. En het is jammer dat de schrijfster bij de introductie van nieuwe namen niet meteen geboorte- en sterfdatum vermeldt. Ik vind dat relevante informatie.

Tijdens de processen tegen de nazi’s en hun kopstukken bleven de meeste beschuldigden zeer zwijgzaam. Niet zelden leek het verdedigen van Hitler hen de beste manier om zichzelf vrij te pleiten. De geallieerde troepen namen direct na de oorlog ruim 300.000 nazi’ gevangen. De meesten daarvan werden binnen jaar al weer vrijgelaten. Er werd een prioriteitenlijst voor nazi’s opgesteld: Hauptschuldige, Belastete, Minderbelastete, Mitläufer en Entlastete. In 1948 eiste de Amerikaanse president Truman stopzetting van de zuiveringspolitiek. Hij zag het gevaar van de Sovjet Unie en de toenemende invloed daarvan op Europa. Het leek hem zinvoller dat Duitsland zich economisch en politiek kon herstellen en zodoende een rol kon spelen in het indammen van het communisme. De denazificatie liep ten einde. En het Marshallplan deed zijn intrede. De Bondsrepubliek werd opgericht. Het nationaalsocialisme en de Hitlerverering sudderden nog door en zijn feitelijk nooit helemaal verdwenen. Er waren het illegale magazine Der Weg en de zogeheten Naumann-kring maar deze activiteiten liepen af met de dood van de meeste participanten. Duidelijk is evenwel dat de coterie rond Hitler nooit tot inkeer kwam en het nationaalsocialisme bleef aanhangen.

Waar het Görtemaker vooral om te doen is, is de gedachte dat Hitler een eenzame gek was te weerleggen. De idee dat hij alles alleen had bekokstoofd en alles en iedereen om zich heen had misbruikt, klopt niet. Ook Hitler kon niet zonder zijn vrienden en bewonderaars. Zonder hen had hij nooit financiers aan kunnen trekken of de NSDAP naar zijn hand kunnen zetten. Zonder hen had hij nooit de Weimarrepubliek af kunnen breken. Görtemaker heeft een gedegen onderzoek geboekstaafd dat vooral interessants voor historici. Er komen wel heel veel namen voor in deze studie maar ik had graag wat verhelderende overzichten gezien van de samenstelling van de coterie rond Hitler in de verschillende fasen van zijn bewind. Dat zou informatief zijn geweest en het is ondoenlijk die informatie zelf uit de tekst van Görtemaker te destilleren.

In het derde deel De kring zonder Führer lijkt het erop dat Görtemaker zich eraan stoort dat veel nazi’s, zeker de vrouwen onder hen, na de oorlog weggekomen zijn met te milde straffen. Maar nu we ruim tachtig jaar verder zijn, zou ik me daarover niet al te zeer opwinden. Kijk naar hoe de Duitse samenleving zich heeft ingespannen om die afschuwelijke periode te verwerken. Ik meen dat het Duitse volk die Vergangenheitsbewältigung schuldbewust heeft opgepakt. Met name ook de generaties na de daders en meelopers van toen hebben hun ouders en grootouders warempel wel ter verantwoording geroepen. Ik meen dat de Duitsers hier heel goed hebben gepresteerd. Helaas is dat geen garantie voor de toekomst want met primo Levi weten we: “Het is gebeurd en het kan weer gebeuren”.

Enno Nuy
Maart 2026