De prachtige wereld van korstmossen

Timans, Harold, Henk-Jan van der Kolk en Ron Poot - Miniatuurwereld
De kracht en pracht van korstmossen
Noordboek natuur, 277 pagina’s

Een korstmos is een twee-eenheid en wordt gevormd door een alg en een schimmel, een van de oudste en meest succesvolle levensvormen op aarde. We begrijpen niet veel van dit fenomeen en het is nog nooit gelukt een korstmos in een laboratorium te kweken. Dit organisme is bestand tegen de meest barre omstandigheden. Ze kunnen tegen langdurige en extreme hitte, koude en droogte en zelfs tegen ruimtereizen! En hun leven speelt zich uitsluitend bovengronds af. In dit fascinerende boek gaat het uitsluitend over in Nederland voorkomende korstmossen.

Tussen de vijf en tien procent van het aardoppervlak is met korstmossen bedekt. Ze zijn dus een symbiose maar niet noodzakelijk beperkt tot twee partijen. Vaak bevatten korstmossen meerdere algen en schimmels. En soms doen er ook nog bacteriën mee. Polyamorie pur sang dus.
Schimmels zijn niet in staat tot fotosynthese. Algen kunnen ook zelfstandig leven maar schimmels zijn van hen afhankelijk. Korstmossen worden ook wel eens omschreven als schimmels die de landbouw hebben ontdekt. Ze gebruiken elkaar als opslagplaats voor cruciale stoffen zoals suikers.

Algen kunnen fotosynthetiseren en zijn dus groen maar ze hebben geen wortels, bladeren of bloemen. In korstmossen komen alleen groenalgen en blauwalgen voor. Algen zijn al vier miljard jaar oud. Schimmels kunnen zelf geen energie vastleggen dus ze moeten het elders halen. Korstmossen groeien door de energie die door de algen wordt geproduceerd. Maar de schimmel is dominant. De snelst groeiende korstmos in Nederland is de leermos die tot anderhalve centimeter per jaar groeit. Overigens hebben korstmossen en mossen niets met elkaar te maken. Mossen zijn planten.

Korstmossen hebben een geheel eigen manier van geslachtelijke voortplanting ontwikkeld. Het begrip mannetje-vrouwtje gaat niet op bij schimmels, sommige kennen wel honderden geslachttypes! De kans op succes bij deze vorm van voortplanting is niet zo heel erg groot. Daarom kiezen veel korstmossen voor een vegetatieve voortplanting: klonen. Veel minder genetische variatie dus maar wel veel sneller. Sporen van schimmels zijn zo klein dat ze gemakkelijk wel tweeduizend kilometer door de wind kunnen worden meegevoerd. Het zijn de schimmels die een vruchtlichaam maken dat men apothesium noemt. Zo’n apothesium kan jaren leven en duizenden sporen produceren. Met elke ademtocht krijgen wij 1 tot 10 sporen van korstmossen binnen!

Korstmossen laten zich in drie vormen zien: struik, blad of korst. Korstmossen zetten chemische stoffen in om zich te beschermen tegen zonlicht of om te voorkomen dat ze ten prooi vallen aan vraatzuchtige dieren zoals slakken. En het Rood Dooiermos overleefde een verblijf van anderhalf jaar aan de buitenkant van het ISS. Sommige soorten overleven zelfs een apocalyps!

Korstmossen zie je vooral daar waar planten en bomen. Iet kunnen overleven. Hoe klein ze ook zijn, ze zijn vaak heel bepalend voor het landschap waarin je ze tegenkomt, door hun structuur en vooral door al die verschillende kleuren. Jammer alleen dat nieuwe dijken in ons land vooral van basalton en asfalt worden gemaakt. Daar gedijen alleen de korstmossen die je ook op stoeptegels (het ronde dambordje) aantreft. Dijken van basalt zijn veel mooier. En heel bijzonder is de Duindaalder die je inderdaad alleen in de duinen tegenkomt. Deze begint als een schimmelparasiet op bekermossen en wanneer die mossen volledig zijn overgenomen steelt de schimmel de alg van zijn gastheer en vervolgt zijn leven als korstmos. En wist u dat in elke rijtjeshuistuin wel tientallen soorten korstmos voorkomen? En in zijn algemeenheid kun je ook stellen dat een hoge mate van korstmos variëteiten een indicator voor schone lucht en klimaatverandering vormen.

Ook functioneren korstmossen als voedselbron of schuilplaats voor insecten, pissebedden, springstaarten, slakken en mijten. Korstmossen beschermen zichzelf tegen vraatzucht van andere dieren zoals gezegd door chemische stoffen aan te maken. Er zijn wel duizend verschillende chemische verbindingen in korstmossen aangetroffen waarvan de meeste ook alleen maar in korstmossen worden aangetroffen! En natuurlijk zijn er ook schimmels die korstmossen parasiteren. En korstmossen groeien extreem langzaam. Sommige groeien minder 1 millimeter per jaar en ze zijn dus uitermate geschikt om de leeftijd van hun ondergrond te bepalen.

Tot slot nog enkele voorbeelden van de fantasievolle namen voor korstmossen: varkenspootjes, het wollig korrelloof, stapelbekertjes, de rode heidelucifer, het groot boerenkoolmos, de witte kluifzwam, trompettakmos, het bruin boomspijkertje, het steeloogje, het hamsteroortje, het girafje, het eierdooiermos en zo voort. En dank vooral aan Ron Poot die behalve bioloog ook fotograaf is. Dit heerlijke boek staat vol met de fraaiste macro-opnamen van vrijwel alle in Nederland voorkomende korstmossen. Geweldig om hierin te grasduinen. Na dit boek ga je vanzelf veel beter opletten tijdens je wandelingen!

Enno Nuy
Maart 2026