Wonen op een plaats van een massavernietigingskamp

Dore van Duivenbode is geboren in Rotterdam in 1985. Haar moeder heette Barbara Starzyńska en werd in 1956 geboren in Polen. Ze overleed 53 jaar oud in 2010 in Rotterdam. Haar familie had een buitenhuis in het stadje Oświęcim, dat door de Duitsers na de verovering bekend is geworden onder de naam Auschwitz. De plaats ligt ten westen van Kraków en zuidoostelijk van Katowice in een heuvelachtig gebied dat naar het zuiden toe overgaat in het gebergte van de Tatra.
In Oświęcim bestond de bevolking voor de oorlog voor 60 % uit joden. Dit deel van de bevolking werd door de Duitsers naar getto’s afgevoerd. Ook de rest van de oorspronkelijke bevolking werd voor de bouw van de concentratiekampen weggevoerd naar andere plaatsen. Iedereen moest zijn huis verlaten zonder veel spullen mee te mogen nemen. Een gedeelte van de stad werd afgebroken voor de bouw van het eerste kamp en in de woningen die overbleven trokken de Duitsers in. Naast Oświęcim werden ook grote fabrieken van Duitse firma’s gevestigd. Meer naar het zuiden werd een recreatieoord voor de Ss’ers gebouwd. Na de oorlog was alles verlaten. De fabrieken stonden er nog met apparatuur en machines. Poolse mensen, die niets of weinig meer hadden, trokken naar Oświęcim voor werk en om er te gaan wonen. De grond was (en is) goedkoop, zo was er ook de mogelijkheid om buitenhuizen (Datscha’s) te bouwen. Een soort optrekje buiten de stad met grote tuinen om groenten en fruit te kweken. Ook de opa van Dore had een stuk land gekocht en ging daar een mooi huis bouwen. Dat huis is het huis waar Dore van Duivenbode over schrijft in haar boek ‘Mijn Poolse huis’
De moeder van Dore prijkt op de voorkant van het boek, waarschijnlijk als bruidje van Jezus op het feest van Mariahemelvaart (15 augustus). Zij was ondernemend en wist al vroeg dat ze weg wilde Polen en vooral uit de dufheid van Oświęcim. Ze trouwde met een Nederlander en vertrok. Het huwelijk liep niet goed en na de scheiding woonde ze op een galerijflat in Rotterdam. Zij is in Nederland actief geweest als kunstenaar (architect en kunstschilder). Samen met haar tweede man Hans Citroen (door Dore steeds stiefvader genoemd) heeft zij een fotoboek over Oświęcim gemaakt. Dore schaamde zich voor de oude bestelbus waarin ze in rondreden, graag had ze laten zien dat ze het goed hadden in nederland. Ook schaamde ze zich voor alle escapades van haar stiefvader. Hij klom over hekken in tuinen om foto’s te maken van sporen van het voormalige concentratiekamp. Het boek is nog antiquarisch te verkrijgen.
Wat duidelijk wordt uit dit fotoboek is dat de huidige bevolking van Oświęcim deels op het voormalige terrein van Auschwitz woont en materiaal van het voormalige kamp heeft gebruikt voor de bouw van kippenhokken en andere gebouwtjes..
Als haar moeder en oma zijn overleden gaat het huis erg achteruit. Waarschijnlijk ook vanwege de slechte kwaliteit van het bouwmateriaal. In Polen kon je tijdens het communistische tijdperk voor een eigen woning niets krijgen. Alleen via zwarte handel was wat mogelijk.
Dore besluit het huis te verkopen, ook al gaat dit tegen de natuur van Polen in: ze willen allemaal een plekje in Polen behouden waar ze naar toe kunnen gaan. Dore merkt dat ze die behoefte ook heeft. Haar broer daarentegen geeft er niets om. Hij wil vooruit kijken en het verleden vergeten; ook dat is een kenmerk van de bewoners van Oświęcim.
Voodat de verkoop definitief is wil Dore nog een gesprek hebben met alle bewoners van Oświęcim die ze in de loop der jaren heeft leren kennen en liefhebben. Ze wil weten waarom ze naar zo’n besmette plaats zijn gegaan om daar weer te gaan wonen.
Dat levert veel informatie op over de Poolse mentaliteit. Een afdoend antwoord komt er niet. Dat is waarschijnlijk te pijnlijk.

Persoonlijk denk ik dat die vraag voor alle plaatsen geldt waar mensen zijn gemarteld en gemoord. Ikzelf had dit sterker bij het bezoek aan Terezin in Tsjechoslowakije, het voormalige Theresienstadt. De mensen woonden daar weer in de huizen waar zoveel joodse mensen zaten opgesloten en van uitputting zijn gestorven. Ook zijn vandaar veel mensen met de trein afgevoerd naar het 500 km verderop gelegen Auschwitz om daar de gaskamers in te gaan. Er was daar ook een duidelijke vijandige sfeer tegenover de bezoekers van Theresienstadt.
Die bewoners waren ook uit hun huizen gezet. Zij vonden dat ze het recht hadden om weer in hun eigen huizen te gaan wonen, waar ze uit weg gejaagd waren. Ik kan me daar wel in vinden. In het boek van Dore van Duivenbode kom ik in ieder geval heel dicht bij de mensen die daar wonen.
Een boeiend boek.