Wankele wandelaars

Bijtende humor, een mannelijke hoofdpersoon en een enigszins absurde situatie. Deze drie factoren vormen een bekende basis bij auteur Herman Koch. Ook ‘De overbodigen’ is gestoeld op deze punten. Jammer genoeg is de uitwerking ervan teleurstellend in vergelijking met bijvoorbeeld zijn verkoopsucces ‘Het diner’. Waar Koch eerder het randje opzocht, duwt hij het verhaal er nu overheen.

In ‘De overbodigen’ volgen we vier ouders tijdens een gezamenlijke wandelvakantie: Herbert, Yvonne, Alicia en Martin. De zoon van Alicia en Martin heeft een relatie met de dochter van Herbert en Yvonne. In een spontaan moment heeft Yvonne tot ongenoegen van haar man Herbert de anderen meegevraagd op deze vakantie. En nu zijn ze dus tot elkaar veroordeeld.

Al vroeg in het verhaal kom je erachter dat het viertal iets ergs heeft gedaan. Wat dit precies is en waarom de actie is uitgevoerd, blijft tot het einde verborgen. Deze informatieachterstand zorgt ervoor dat je verder blijft lezen. Het is Koch toevertrouwd om die spanningsboog zorgvuldig op te bouwen. Dit doet hij in korte, chronologische hoofdstukken waarbij er soms sprake is van een flashback om achtergrondinformatie te geven.

Je beleeft die opbouw vanuit Herberts perspectief. Je wordt meegenomen in zijn afwegingen, gedachten en bovenal oordelen. Andere personages krijgen geen eigen stem: ze zijn alleen aanwezig in situaties met Herbert. Dit levert een beperkt beeld van de feiten op, wat de spanning vergroot.

Herbert vertoont de nodige parallellen met de mannelijke hoofdpersoon uit ‘Het diner’. Hij heeft een grote liefde voor zijn kind, wil controle over de situatie houden en geeft bijtend commentaar, op vooral Martin. Maar ook op zijn andere medereizigers, verschillende gebeurtenissen en zelfs de hele mensheid. Immers: is onze soort niet overbodig als je kijkt naar de situatie op de planeet?

Deze filosofische vragen passen niet goed in de opzet van het verhaal. Waar de hoofdlijn veel weg heeft van een detective of thriller, zijn de gedachtes over het voortbestaan van onze soort een vreemde eend in de bijt. Er wordt nauwelijks een goede relatie gelegd tussen de hoofdplot en deze zijpaden. De wijze van schrijven, overdenken en afwegen lijkt bovendien niet te passen bij de impulsiviteit en hardheid van Herbert in de lopende verhaallijn.

Uiteindelijk openbaart de waarheid zich aan het einde. Dit gebeurt met de komst van een ander personage. Deze hele afloop is dusdanig ongeloofwaardig dat je met een teleurstellend gevoel achterblijft. Dat maakt ‘De overbodigen’ uiteindelijk een vermakelijk spannend boek, zolang je niet te veel waarde hecht aan de geloofwaardigheid van personages en gebeurtenissen.