Literatuur als kracht om door te gaan

“Niets om het hoofd op neer te leggen” is het autobiografische verhaal van Françoise Frenkel, een in Polen geboren Joodse vrouw. Zij beschrijft daarin haar liefde voor boeken en literatuur, haar vlucht uit Duitsland vlak voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog en de onderdrukking en vervolging die zij als Joodse vrouw ondervond. In de tijd van angst en vervolging ervoer zij ook veel hulp en vriendschap.
In 1921 opent zij in Berlijn een boekwinkel waar zij uitsluitend Franstalige literatuur verkoopt. Haar boekwinkel heeft een steeds groter wordende klantenkring. De mensen komen niet alleen voor de boeken, maar ook voor het onderlinge contact.
In 1939 wordt het haar onmogelijk gemaakt haar winkel voort te zetten, omdat zij Joods is, en moet zij vluchten. Frenkel komt na haar vlucht in Parijs, maar al snel is het daar te onveilig en vlucht zij verder naar Avignon en daarna naar Vichy. Als zij moet onderduiken, krijgt ze hulp van mensen die ze toevallig ontmoet heeft en die zich inzetten om Joden te ondersteunen. Niet alleen de Joden lopen gevaar, ook de mensen die hen helpen en onderdak verlenen kunnen opgepakt worden.
De situatie in Frankrijk wordt onhoudbaar voor haar en ze probeert te ontkomen naar Zwitserland. Tot twee keer toe wordt zij bij de grens opgepakt en in de gevangenis gezet, ondanks dat zij wel een verblijfsvergunning heeft die haar toestemming geeft naar Zwitserland te gaan. Maar omdat de grens gesloten is, blijft het illegaal de grens over te steken. Bij de derde poging lukt het haar nipt te ontkomen. Zij houdt gedurende haar leven een dagboek bij en in Zwitserland aangekomen schrijft Françoise Frenkel vanuit deze dagboekaantekeningen “Niets om het hoofd op neer te leggen” dat in 1945 in druk uitkomt. Het boek wordt in 2015 in Frankrijk herontdekt.

“Niets om het hoofd op neer te leggen” is een indrukwekkend verslag van het leven van de schrijfster in een tijd van angst en vervolging. Zij gaat in detail in op wat haar is overkomen, zowel de hulp als het verraad komen aan de orde. Door haar manier van schrijven voel je mee met haar angst en verdriet, maar ook haar vreugde en dankbaarheid.
Door op een vrij nuchtere manier de steeds verdergaande bureaucratische regels, en de invloed daarvan op het dagelijks leven, te beschrijven, wordt de ellende die het nazisme gebracht heeft duidelijk.
Wat vooral uit het boek naar voren komt is haar liefde voor literatuur en de kracht die ze hieruit putte om door te zetten.

Het boek bevat een voorwoord van Patrick Modiano, die het boek dat aangetroffen was in een partij tweedehands artikelen van Emmaüs, onder ogen kreeg en zeer onder de indruk was.
“Niets om het hoofd op neer te leggen” is vertaald door Marianne Kaas.