Beter dan Kapitein Corelli's mandoline

Na het lezen van dit boek begrijp ik eindelijk waarom de Turken en de Grieken elkaar zo intens haten. Het heeft alles te maken met de zeer roerige wordingsgeschiedenis van beide landen rond 1923. Eigenlijk is die – en zijn voorgeschiedenis – te ingewikkeld om hier op deze plek uit te leggen, maar gruwelijk was het wel. Vandaar dat vooral de tweede helft van dit boek minder geschikt is voor tere zieltjes.

De Britse romanschrijver Louis de Bernières, die vooral bekend is geworden met de million seller ‘Kapitein Corelli’s mandoline’, overtreft zichzelf mijns inziens. Wat een intens, kleurrijk, humorvol, wreed en meeslepend epos heeft hij geschreven. Want het boek bevat al die elementen.

‘Vogels zonder vleugels’, dat een periode omvat van pakweg het begin van de Eerste Wereldoorlog tot het einde van de Turkse Onafhankelijkheidsoorlog in 1923, kent twee verhaallijnen: Enerzijds gaat het over het stadje Eskibahçe aan de kust van Anatolië met zijn kleurrijke bevolking van moslims en christenen, Turken, Grieken en Armeniërs. Anderzijds wordt de stormachtige carrière uit de doeken gedaan van de legerofficier Mustafa Kemal, de founding father van het moderne Turkije, die zich later Ataturk zou noemen.

De geschiedenis van het stadje met zijn wonderlijke bewoners is verreweg het boeiendst. De hoofdstukken over de geschiedenis van Ataturk zijn vooral complementair, maar hebben op den duur door hun overdadige, historische en politieke details de neiging tot taaiheid. De man was een militair genie en heeft een duizelingwekkend aantal veldslagen geleverd.
Hoe groot hij is in Turkije, heb ik ooit zelf kunnen constateren bij een bezoek aan Istanboel. In werkelijk elk openbaar gebouw, en elke winkel of café hangt zijn portret.

Meest schrijnend is de deportatie van Grieken (lees: christenen) uit Turkije naar Griekenland na het uitroepen van de onafhankelijkheid door Ataturk. En op hun beurt moesten de Turken (lees: moslims) uit Griekenland verkassen naar het moederland. De Armeniërs waren al eerder uit het toen nog Ottomaanse Rijk verwijderd. De gedwongen verhuizing van al die bevolkingsgroepen die al honderden jaren gesetteld waren, leidde tot tienduizenden slachtoffers die de vaak barre tochten vol ontberingen niet overleefden. Tot op de dag van vandaag verwijten de Armeniërs de Turken genocide te hebben gepleegd, waarbij het zou gaan om meer dan een miljoen mensen.

De les die je uit dit verhaal zou kunnen trekken, is dat gewone mensen altijd weer de speelbal zijn van mogendheden en machthebbers. In die zin is er in honderd jaar nog niet zoveel veranderd in deze wereld.