Zoveel meer dan enkel geschiedenis

Ik herinner me de geschiedenisles op de middelbare school waar ik leerde over de holocaust - hoe de vele miljoenen Joden door nazi-Duitsland tijdens de tweede wereldoorlog werden gedeporteerd naar de werk- en concentratiekampen zoals Auschwitz-Birkenau waar ze uitgebuit, vernederd en extreem mishandeld werden, harde dwangarbeid moesten verrichten tot ze er bij neer vielen, ondergebracht werden in vieze barakken waar ze in enorm mensonwaardige omstandigheden trachtten te overleven, zwaar ondervoed en uitgemergeld de dood vonden en massaal door de nazi’s werden vermoord in de gaskamers. Ik leerde hoe het er aan toe ging in mijn geboorteland België tijdens oorlogsjaren en over de bevrijding van België door de geallieerden.

'De kleermaaksters van Auschwitz', geschreven door Lucy Adlington - Brits schrijfster en kledinghistoricus - bevat gerichte informatie over de kledingindustrie dat voornamelijk in Joodse handen lag, maakt ons duidelijk dat mode en kleding belangrijk is - voor, tijdens en na de oorlog - en dat Joodse naaisters uitstekend kwaliteit leverden en tot de top behoorden.

Dit non fictie boek gaat veel verder dan de standaard geschiedenisles op school. Het is een rijke bron voor wie zich wil verdiepen in de werking van het concentratiekamp Auschwitz zelf dat een goed georganiseerd Duits bedrijf leek - gedreven op Joodse krachten- en alsook voor wie wil leren over het naaiatelier dat er werd opgericht door de vrouw van de hoogste commandant, waar 25 Joodse vrouwen prachtige kledij naaiden voor Duitse SS vrouwen - naaiden om te overleven. De Joodse naaister Marta Fuchs was de kapo van dit modeatelier – ze was een goede kapo die net zoals de anderen ook gevangene was maar de taak kreeg om toe te zien op haar medegevangenen in het atelier. Het is hun verhaal dat Lucy ons vertelt.

De auteur schetst eerst het vooroorlogse leven van Martha, de andere vrouwen en hun families: waar ze woonden en school liepen, welke job ze uitoefenden, met wie ze bevriend raakten en op wie ze verliefd werden.
Ze vertelt ons ook dat het naziregime begin de jaren dertig aan de macht kwam in Duitsland, openlijk antisemitisch was en heel wat anti-Joodse maatregelen nam. Registratie, identificatie, verboden en stigmatiserende maatregelen zoals het dragen van de Davidster volgden elkaar in snel tempo op.

Het Joodse volk werd volledig geboycot: de economische uitsluiting die er was, Joodse winkels die vernield en leeggeplunderd werden, hun kostbare bezittingen die roekeloos in beslag genomen werden, hun eigendommen die ze gedwongen moesten verkopen, … Ze hadden geen schijn van kans, echt alles werd hen afgenomen en dit terwijl de buitenwereld er zich amper iets van aantrok. Al die eigendommen en kostbaarheden kwamen in handen van nazi-Duitsers waar ze mee pronkten terwijl ze de oorspronkelijke eigenaars bestempelden als "untermenschen".

Uiteindelijk volgde ook de deportatie van de Joden – vele miljoenen Joden overleefden de oorlog niet. De Duitse bezetter bracht hen naar verschillende werkkampen alsook naar het concentratie- en vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau. Joden die wel aan de gruwel ontsnapten leefden in een klimaat van constante angst. Sommigen konden tijdig onderduiken, anderen slaagden erin vroeg het land te verlaten en nog anderen sloten zich aan bij het verzet. Terwijl de arrestaties en verklikkingen onverbiddelijk verdergingen, organiseerden Joden en verzetslui zich. Ze konden rekenen op hulp en solidariteit van buren, vrienden of collega’s.

Ook in het concentratiekamp Auschwitz was er solidariteit onder de gevangenen. 'De kleermaaksters van Auschwitz' is gebaseerd op tal van bronnen, waaronder gesprekken met de laatst overlevende naaister, en volgt het lot van deze vrouwen. Hun hechte band bood hun niet alleen steun tijdens het dagelijks leven in het kamp, maar gaf de kleermaaksters ook de moed en de kracht om bij te dragen aan het verzet achter het prikkeldraad.

Wie de kampen wel overleefde, keerde gebroken terug, met heel wat fysieke en mentale gevolgen. Het menselijke leed was groot. Iedereen had familieleden, vrienden of kennissen die in Auschwitz-Birkenau zijn overleden en er heerste heel wat onduidelijkheid over nabestaanden. In de eerste dagen, weken en maanden na de bevrijding was informatie schaars. Lucy vertelt ons tot slot over de vrouwen die overleefden en hun hechte band na de oorlog, over de heropbouw, over de gevangenschap van de SS en hun verdiende straffen.

De schrijfster deed enorm veel onderzoek voor haar boek – het is chronologisch geschreven en bevat ook foto's ( portretfoto's, kampfoto's, ...) en andere documentatie. Dit zorgt er voor dat je geboeid bij de les blijft. Maar dit zorgt er ook voor dat dit boek je meteen diep raakt want het blijft heel aangrijpend wat er toen is gebeurd - je leest dit boek niet zomaar in 1.2.3 uit. Je moet er echt wel de tijd voor nemen en misschien moet je af en toe het boek even aan de kant leggen. Toch is dit boek echt wel een must-read over één van onze donkerste bladzijdes uit onze geschiedenis, geschreven in een perspectief dat wellicht nog niet eerder was gekend.

Het boek is verrijkend en ontzettend leerrijk, een waardevolle toevoeging in mijn boekenkast.