Een indrukwekkend filosofisch en dystopisch debuut

Alena Graedon studeerde aan Brown University en aan Columbia University, kreeg verschillende prijzen voor haar scriptie en werd na haar afstuderen Manager of Literary Awards and Membership bij het prestigieuze PEN American Center. Nadat ze vier verschillende fellowships kreeg aangeboden besloot ze zich fulltime op het schrijven te richten, haar essays werden gepubliceerd in onder andere The Believer en haar debuutroman Het laatste woord verscheen in 2014.

Het laatste woord is dus al een paar jaar oud, maar dat mag de pret niet drukken. Het dystopische verhaal over de nabije toekomst waarin boeken collector’s items zijn geworden en technologie ons dagelijks leven beheerst blijft verontrustend actueel. Een mysterieus virus breekt uit waardoor mensen wartaal beginnen uit te slaan en Doug, werkend aan de laatste gedrukte editie van de North American Dictionary of the English Language verdwijnt spoorloos, zijn dochter Ana gaat op onderzoek uit met de verlegen lexicograaf Bart maar komt terecht in een wereld waarin communiceren steeds moeilijker is.

Het laatste woord is een spannend verhaal, door het hoofdpersonage verteld met terugwerkende kracht, Ana weet al wat er gaat gebeuren en verwijst daar ook steeds naar, iets waar je als lezer van moet houden. Buiten die thrillerachtige verhaallijn is Het laatste woord gelukkig nog veel meer. En daarom vooral een grote aanrader voor iedereen die van taal houdt, met taal bezig is of van filosoferen houdt. Het boek bevat talloze lange, lastig geconstrueerde, filosofische overwegingen en zinnen, die het boek niet gemakkelijk maar wel heel gaaf maken. Graedon reflecteert over taal, communicatie en zelfs fictie op zichzelf.

“En trouwens, mijn gebruik van ‘je’ kwam niet voort uit een interessante poging om ‘de narratieve verwachtingen te ondermijnen’ – dat wil zeggen, aandacht te vestigen op de wederzijds overeengekomen kunstgreep die lezen is – maar waarschijnlijk gewoon uit een misplaatste poging om mijn eigen neurotische neiging tot zelfcensuur uit te schakelen door te doen of ik iemand anders ben.”

Al deze overwegingen zorgen ook vooral voor veel zijwegen in het verhaal, dat niet voor niets bijna 500 pagina’s telt. Deze omvangrijke toevoegingen aan de werkelijke verhaallijn zijn vaak interessant, maar lijken ook soms overbodige opvulling. Het is echter vooral het grootste thema in de roman dat het lezen ervan zo geweldig interessant maakt.

“Wat nog veel zorgwekkender is: als de taal steeds verder verdwijnt uit het hoofd van de mens en in steeds grotere mate wordt opgeslagen op één enkele plaats, namelijk de Lexibeurs, die slechts met één apparaat toegankelijk is, de Meme, is het denkbaar dat mensen die dat willen onze woorden gaan manipuleren op bepaalde subtiele manieren die door de meesten niet meteen opgemerkt zouden worden. Dat klinkt misschien onrealistisch, maar nog niet zo lang geleden dachten we datzelfde over wijdverbreid gebruik van de Lexibeurs.”

Een ziekte die taal aantast en die steeds hardnekkiger wordt. Als lezer zie je dit ook terug in het boek, hoe verder je leest, hoe meer verhaspelingen je tegenkomt. De lezer went echter vrij snel aan de vreemde woorden die in de tekst van de personages opduiken. Het gebruik van Memes past het denkvermogen van de mens aan, parallel aan de technologische vooruitgang. “Het einde van het woord zou het einde van het geheugen en het denken betekenen. Met andere woorden, ons verleden en onze toekomst.” Een nieuwe taal wordt geconstrueerd, waarvoor nieuwe definities nodig zijn en door deze steeds in ontwikkeling te houden en mensen te laten betalen voor nieuwe definities weten grote technologische bedrijven geld te verdienen.

Het verhaal van Graedon laat zien hoe belangrijk taal en communicatie zijn in onze huidige samenleving, misschien wel belangrijker dan ooit: “Woorden werken niet altijd. Soms schieten ze tekort. Gesprekken kunnen tot conflicten leiden. Diplomatie mislukt soms. Sommige meningsverschillen zijn niet op te lossen, hoe lang je ook praat. Mensen doen loze beloftes, houden zich niet aan hun woord, zeggen dingen die ze zelf niet geloven. Maar contact, met anderen en onszelf, is de enige manier waarop we kunnen overleven.”

De filosofische vraagstukken zetten je aan het denken, de verdwijning van Doug en de zoektocht van Ana en Bart houden je op het puntje van je stoel en al met al is Het laatste woord een grote aanrader en een indrukwekkend dystopisch debuut.