Laat je overspoelen door De Saamhorigheidsgroep

‘Uit!’ riep ik vrolijk in de appgroep van lezende dames. Team Tonio, want zo leerden we elkaar kennen. We lazen Tonio van A.F.Th. van der Heijden. ‘En? Een mwa?’ vraagt Kris. ‘Ja. Een wat-moet-ik-hier-nu-weer-mee-boek.’ Want dat is hoe De Saamhorigheidsgroep van Merijn de Boer me achter heeft gelaten. Niet verward, niet geschokt, niet blij, niet ongelukkig. Niets eigenlijk.

Waar gaat De Saamhorigheidsgroep dan over? We ontmoeten hoofdpersoon Bernhard in 2018. Op dat moment woont hij in New York en werkt hij voor de Verenigde Naties. Een oude kennis uit Nederland, Bronno, komt hem opzoeken. Vroeger maakten ze samen deel uit van de Saamhorigheidsgroep. Bronno is helemaal naar New York gekomen, omdat hij dacht dat Bernhard als medewerker van de Verenigde Naties wel wat voor Tibet zou kunnen betekenen. Want dat is wat de Saamhorigheidsgroep doet. Zich inzetten voor anderen, voor mensen in nood. Toen Bernhard in 1983 Nederland verliet, hield de Saamhorigheidsgroep helemaal niet op te bestaan. De groep blijkt nog springlevend. Bronno is het bewijs.
Dan keren we terug naar 1982. Het moment waarop Bernhard aan de groep wordt voorgesteld door zijn vriend Felix, die al een hele poos lid is van de Saamhorigheidsgroep. Andere leden zijn onder anderen Laurens, Renate, Wiebe, Hester, Ralf, Tristan en Liza. O, Liza. Liza met de bijzondere stem. Die stem waar Bernhard helemaal opgewonden van wordt.
Dat is denk ik het eerste moment waarop ik dacht. Waar gaat dit heen? Wat is het doel van dit boek? Heeft dit boek eigenlijk wel een doel? De leden van de Saamhorigheidsgroep lijken knotsgek. Soms maken ze me aan het lachen, maar meestal zit ik met een gevoel van plaatsvervangende schaamte te lezen. Zomaar naakt dansen in het bos? Met mensen die je amper kent? Misschien ben ik dan wel preuts…
Hoe gaat het dan verder? Ja, dat kan ik je wel gaan vertellen, maar eigenlijk maakt dat helemaal niets uit. Bernhard vertrekt na een onstuimige liefdesrelatie met Liza naar Jeruzalem. Hij is erg goed in het ontwijken van dingen waar hij geen behoefte aan heeft. Wel handig dat hij werk heeft waarbij hij de hele wereld over reist. Gelukkig hoef je nergens een bestaan op te bouwen, Bernhard! Wat er tussendoor gebeurt lijkt eigenlijk weinig te betekenen. Het lijkt in elk geval van weinig invloed op alle personages. Behalve dan Liza en haar affaire met Bernhard. Bernhard blijft maar naar haar smachten. Haar man Tristan raakt helemaal van het padje erdoor. Dus ik denk dat die relatie dus de essentie van het boek is. Maar waarom wij als lezers daar deelgenoot van worden? Ik weet het niet.

Goed, dan laten we de inhoud van het boek even los. Hoe was de stijl? Het boek is luchtig geschreven. Soms wat ouderwets aandoend, maar dat klopt wel bij de periode waarin het zich afspeelt, de jaren 80. De latere stukken uit 2018 en 2019 doen ook ouderwets aan, daar niet van, maar dan stel ik mij zo voor dat de personages ouder zijn geworden en in hun eigen tijdscapsule zijn blijven hangen. Ze maken dan ook wat mij betreft niet bijzonder veel ontwikkeling door.
De korte hoofdstukken maakten De Saamhorigheidsgroep tot een toegankelijk boek. Daarnaast zorgde de nominatie voor de Libris Literatuur Prijs dat ik door las. Ik moest en zou weten wat de jury van de prijs in dit boek zag, om het van de longlist op de shortlist te zetten. Nou moet ik zeggen dat ik dat dus nog niet zo goed weet. Misschien zit het in de ongemakkelijkheid van het boek. Zoals ik al schreef, las ik het boek vaak met plaatsvervangende schaamte. Misschien is dat wel het doel van de auteur geweest? De lezer tot nadenken aanzetten over een groep bijzondere mensen. Wat mag je accepteren van anderen? Waar trek je een grens? Wat is geoorloofd en wat niet?

Op de website van Merijn de Boer lees ik dat hij in 1982 geboren is in Heemstede, de omgeving waar het grootste gedeelte van De Saamhorigheidsgroep zich afspeelt. En 1982 is dus ook het jaar waarop Bernhard zich aansluit bij de Saamhorigheidsgroep. ‘Hoe zit dat dan?’ hoor ik je denken. ‘Hoe kan iemand schrijven over een periode die hij nauwelijks meegemaakt heeft?’ Nu kan dat natuurlijk altijd door goede research te doen, maar wat blijkt: de ouders van De Boer maakten deel uit van de Saamhorigheidsgroep! In de verantwoording achter in het boek vertelt De Boer dit en zegt daarbij dat verder niets uit het boek op waarheid berust. Hij heeft dus niet zijn ouders en hun leven in het boek beschreven. ‘Is dat wel zo?’ Goede vraag! Niet dat ik zijn bericht in twijfel wil trekken, maar ik zou het wel interessant vinden als Douwe, de ietwat zonderlinge zoon van Wijnie en Ralf, in werkelijkheid De Boer zou zijn.
Ondertussen heeft De Boer drie romans (De nacht, ’t Jagthuys en De Saamhorigheidsgroep) en twee verhalenbundels (Nestvlieders en De geur van miljoenen) op zijn naam staan. Tegenwoordig woont hij in Jeruzalem, waar een deel van het verhaal van De Saamhorigheidsgroep zich afspeelt. Overigens erg goed beschreven. Samen met herinneringen aan mijn eigen bezoek aan Jeruzalem zo’n 13 jaar geleden kwamen de straatjes van de oude stad weer tot leven.

Dan komt nu het moment waarop ik mijn definitieve oordeel moet vormen. Wat vond ik er nu écht van? Was het een goed boek? Mwa. Was het een slecht boek? Zeker niet! Ik heb het toch wel met plezier gelezen, al was het maar om erachter te komen wat er nu weer voor bizars te gebeuren stond. Zou ik het boek aanraden? Ja, misschien wel. Maar probeer dan alle ideeën die je mogelijk hebt over wat een boek zou moeten bevatten los te laten. Dit boek gaat dat niet bevatten namelijk. Het is het beste om je maar te laten overspoelen en overrompelen door de bijzondere dingen die Bernhard overkomen in De Saamhorigheidsgroep. En ben je ooit in Jeruzalem? Pas dan op voor mannen die eruit zien als Jezus en een schilderij bij zich dragen. Waarom? Daar kom je wel achter als je De Saamhorigheidsgroep gaat lezen!