Over Oorlog en Overspel

Oorlog en overspel in elkaar gevlochten tot een stilistisch meesterlijk epos over een oorlogsheld met traumatische herinneringen aan zijn tijd als oorlogsgevangene tijdens de bouw van de Birma-spoorlijn. Deze Dorrigo Evans kreeg tijdens zijn krijgsgevangenschap een machtspositie over belangrijke logistieke beslissingen, terwijl hij vanuit diezelfde positie weinig invloed kon uitoefenen op erbarmelijke leefomstandigheden of excessief geweld van opzichters. ‘The Narrow Road to the Deep North’ weet angstaanjagend goed het afgrijselijke te verbeelden van gevangen zitten in een tijd en plaats waarin elke menselijke moraal ondergeschikt is aan het simpelweg moeten overleven. Het meest tot de verbeelding sprekend zijn de vele grafische beschreven passages van de intense misère van het kampbestaan, waarin bijvoorbeeld het bezitten van een paar schoenen het uiteindelijke verschil betekent tussen leven en dood.

Toch weet het zoveel meer te zijn dan alleen een goede oorlogsroman. Met evenveel oog voor detail en rijk taalgebruik weet Flanagan een noodlottige liefdesgeschiedenis te beschrijven van een man die moet kiezen tussen passie en huwelijkse trouw. Zijn liefde voor een getrouwde vrouw is zo geconstrueerd dat het vooruitwijst en in verband staat met de oorlogsherinneringen die het hart van de roman voelt. De ontwikkeling van deze liefdesrelatie – vóór en na de oorlog- vormt een indrukwekkend geheel waar weemoed, verlangen, teleurstelling naadloos in elkaar over lopen met de onbeschrijfelijke herinneringen aan het moeten overleven in het kamp. Daarmee wordt het oorlogsverhaal van Dorrigo Evans er één van een compleet mensenleven dat zich vormt rond omgevingsfactoren in plaats van dat hij zelf de regie over zijn bestaan in handen heeft.

Naast het verhaal van iemand die tot oorlogsheld bestempeld wordt, zijn er meerdere perspectieven in het verhaal verweven van vrouwelijke liefdesrelaties, medegevangenen en oorlogsmisdaden plegende opzichters. Ook hier is het zo geconstrueerd dat het paralellen en vooruitwijzingen bevat naar de centrale verhaallijn van de Australische oorlogsheld. Met die andere perspectieven wordt nog meer de suggestie gewekt van een verhaal dat zoveel breder te trekken is dan de psychologische ontwikkeling van één belangwekkende figuur. Hoe rechtvaardig is de ter dood veroordeling van Koreaanse opzichters terwijl hogergeplaatste Japanse kampbeulen vrijuit gaan? Is het mensen die misdaden hebben gepleegd tijdens een oorlogssituatie werkelijk aan te rekenen als zij volledig geïndoctrineerd zijn geraakt door heersende ideologieën? Zij die willens en wetens lijden hebben berokkend gaan misschien minder ten onder aan schuldgevoelens of spijt tegenover hen die het beste van de situatie hebben proberen te maken.

Voor mij is de roman vooral een kritiek op platgetreden platitudes als ‘goed’ en ‘fout’ tegenover de complexiteit van oorlog als een plek van wetteloosheid en botsende belangen. Alles wat volgt op de oorlogshel, hetzij bestraffing, hetzij bejubeling, is de facto onrechtvaardig om de verscheidenheid aan oorlogservaringen een plek te geven.