Naar jou smachten is een beetje mezelf haten

Soms komt een roman te dichtbij. 'The Brief Wondrous Life of Oscar Wao' (2007) toont een ijzingwekkend herkenbaar beeld van opgroeien in de nerd-cultuur uit mijn jeugd, waarin andere minder hippe jongens en ik elkaar vonden in een gemeenschappelijke liefde voor obscure sciencefiction en bordspelen met d20-dobbelstenen. Net als titelfiguur Oscar was ik ook ooit een tiener met overgewicht die droomde over etherische wonderelfen (beter bekend als: mooie meisjes) om mezelf te redden van mijn verstoorde zelfbeeld. En dat onder het voorwendsel dat 'zij' niet míjn redders zouden zijn, maar dat ik eigenlijk de onverwacht gevoelige held was die ze al die tijd zochten tussen die andere rotventen. Dat tienerleed van gefrustreerd smachten naar de verlossing van mezelf, totdat ik besefte dat het leven misschien niet zo in elkaar steekt.

Anders dan de voornaamste karakters in de roman heb ik geen wortels in het Dominicaanse Republiek. En toch roept het die pijnlijke herkenning op. Junot Díaz weet namelijk heel slim een Dominicaans-Amerikaans migrantenverhaal te vertellen waarbij hij specifieke 'couleur locale' schetst - bijvoorbeeld door de vertellers in een mengvorm van Engels met Spaans (Spanglish) te laten spreken- maar toch is geen van de hoofdrolspelers een rechtstreekse cardboard cutout die de essentie van de Dominicaanse cultuur uitdraagt. Of het Oscar is die zich geen weg weet in de haantjescultuur en zich daarom maar verschuilt in eveneens schadelijke fantasieën uit een subcultuur. Of Oscar's kamergenoot en schoonbroer-voor-even- (Yunior) die dan wel veel en vaak seks heeft, maar dat maakt hem niet per se een vlak machomannetje dat willens en wetens zijn verantwoordelijkheden verzuimt - integendeel, hij kijkt als volwassene met spijt en mededogen terug op zijn gemaakte fouten in die woelige tienertijd.

Hoewel Oscar het dichtst bij mijn vroegere ervaringen komt en Yunior meer past bij de melancholisch terugkijkende persoon die ik nu ben, zijn Oscar's zus Lola en zijn moeder Beli eigenlijk de interessantste karakters uit de roman. In tegenstelling tot de romanticus met overgewicht (en ik!) moeten deze twee generaties Latinas al op jonge leeftijd vroegrijp en realistisch worden; ze moeten zich onvrijelijk bewegen tegenover de eeuwige dreiging van seksueel geweld, of kansloze liefdes aangaan als de enige manier om hun sociale status of hun kwaliteit van leven te verbeteren. Voor een oorspronkelijke Dominicaanse (Beli) is er bitter weinig bewegingsvrijheid, maar sporen van die beklemmende gevangenschap worden overgedragen op de dochter (Lola) Het zou te makkelijk zijn om in de dramatische neergang van Oscar de hoofdmoot van deze vertelling te zien, maar de complexe relaties tussen de verschillende vrouwen zijn minstens zo interessant; in hoe bijvoorbeeld moeder/dochter herkenning in elkaar vinden, verbitterd raken over elkaars doen en laten en - ironisch genoeg- uit elkaar worden gedreven door datgene wat hen het meeste bindt: hun fundamentele onvrijheid.

En dan heb ik het nog niet eens gehad over een andere laag waarin de ideologische nalatenschap van de Dominicaanse dictator Trujillo, die erom bekend stond dat hij zo nu en dan eens een tegensputterende maagd verschalkte, nog steeds als een onzichtbare vervloeking over deze nieuwe generatie Amerikanen hangt. Junot Díaz schreef een opwindend epos met verschillende lagen en vertelperspectieven waarbinnen de schrijnende verhoudingen tussen de karakters secuur uiteen worden gezet. Hij benoemt, erkent en schetst zowel hun privileges als de punten waar ze tegen discriminatie, racisme en vrouwenhaat aanlopen. Dat ik mezelf als tiener terugzag - die naar mooie meisjes smachtende stakkerd van toen - is zeker een verdienste in hoe Díaz zijn diep beklijvende epos schetste, maar de roman is voor mij uiteindelijk zoveel meer dan dat: het werpt de blik terug naar mezelf en toont daarnaast toch zulke compleet andere ervaringen dan de mijne.