Toen we opgehouden zijn om de wereld te begrijpen

Meneer Cohen. Zo heet de wiskundeleraar. Mijn wiskundeleraar. Wiskunde is datgene dat te maken heeft met optellen, delen, wortels trekken maar vooral met zo snel mogelijk laten vallen. En meneer Cohen zit daaraan vast, onwrikbaar als dat hij aan zijn naam vastzit. Joods. Het is een vaststaand feit dat hij in een kamp gezeten heeft. Dat weten wij zo zeker, zonder dat we er ooit bij stilstaan wie dat in de wereld geholpen heeft en of het eigenlijk wel waar is. Meneer Cohen wil niet dat je achter hem langs loopt, dus die tic heeft hij in het kamp opgelopen. Dat weten wij zo zeker, dus is het zo. En dus proberen we soms achter hem langs te lopen. Onbenulletjes, snotjongetjes, etterballetjes, klootzakjes. Maar dat is wat zo’n beetje blijven hangen is van meneer Cohen. Het kalige koppetje, zijn haastige stap achteruit, de onbegrijpelijke dingen die hij op het bord neerkalkte. En de dramatisch lage rapportcijfers als gevolg van dat laatste.

Hoe macaber het leven kan zijn, hoe onvoorzien een ontdekking kan zijn en misbruik ervan de wereldgeschiedenis in een tegengestelde richting kan sturen. Het pruisisch blauw waarmee in de schilderkunst eindelijk het hemelblauw perfect kon worden weergegeven werd later gebruikt in de gaskamers in de Duitse concentratiekampen. Of andersom: ingredienten die aan de basis lagen voor de eerste massavernietigingswapens werden in een latere fase van de mondiale geschiedenis gebruikt voor het maken van kunstmest, waardoor de wereldbevolking zich uit kon breiden.
Ik las “Het blinde licht” van Benjamín Labatut in het Italiaans en waag me dan ook niet aan citaten uit mijn meest aangename boekenontdekking in 2021 tot nu toe. De Italiaanse titel is “Quando abbiamo smesso di capire il mondo”. Toen we opgehouden zijn de wereld te begrijpen.
De Chileense, in Rotterdam geboren schrijver leidt ons op een uitgekiende manier in in de wereld van de wetenschap. Bekende feiten met een heleboel hé-dat-wist-ik-niet’s, waardoor je zelfs als nitwit in de exacte belevingswereld zoals ik in een mum van tijd aan je literatuur gekluisterd bent. Labatut romantiseert de feiten overtuigend want hij is een sterke schrijver, maar hij verliest nergens de waarheid uit het oog. Fictie lijkt nergens non-fictie te worden, ook al leest het als non-fictie. Het verwondert me niet dat “Het blinde licht” een plekje op de shortlist van de International Booker Prize 2021 heeft veroverd.

Nee, ik ben geen expert nu. Maar ik begrijp enigszins wat ik gemist heb door niet voor een exact vakkenpakket te kiezen. Mijn laatdunkende mening over het getal pi, dat niet precies is met zijn oneindige cijferreeks achter de komma. Ik hoef die mening niet te herzien, want niets blijkt volgens de Schrödingervergelijking echt vast te staan zolang je het niet bij de lurven grijpt en op dat moment opmeet. Maar een tel later is dat moment weer al voorbij en een nieuwe realiteit heeft zich voorgedaan. En opnieuw, en opnieuw. Mijn hele beknopte en aan alle kanten rammelende vereenvoudigde versie van de feiten waarop de grootste wetenschappers uit de geschiedenis zich levenslang de hoofden hebben gebroken. Toen we opgehouden zijn de wereld te begrijpen, dus.

Tijdens het lezen heb ik aan mijn oude wiskundeleraar gedacht, meneer Cohen. Pas nu heb ik begrepen dat hij nog iets had, iets dat ik, overschaduwd door de andere reeds eerder genoemde eigenschappen, nooit heb willen of heb kunnen zien. De man had plezier. Als hij voor de klas stond en met krijt de oplossing op een probleem uit ons boek op het bord kalkte genoot hij. Hij glimlachte. En dat realiseer ik me nu pas. Ik vind het jammer voor hem, maar ik vind het vooral jammer voor mij. Ik geloof niet dat leraren er in die tijd op geselecteerd werden om plezier over te brengen (ook al deden sommigen dat heus wel) en meneer Cohen was daarvan helaas een lichtend voorbeeld. Wat zou het een zegen geweest zijn als hij iets van zijn plezier aan ons had weten uit te leggen. De lessen waren een stuk interessanter geweest, de rapportcijfers hoger, en keuzes voor de rest van ons leven misschien anders of toch beter onderbouwd.

Benjamín Labatut - “Het blinde licht” (“Quando abbiamo smesso di capire il mondo”) (2020)
●●●●● (5/5)

De complete recensie (met plaatjes) vind je hier: https://rondetijd.blogspot.com/2021/06/het-blinde-licht.html