Onno Blom - De jonge Rembrandt

Wat is de overeenkomst tussen de jonge Rembrandt, Onno Blom, de jonge Wolkers en Ate Vegter? Precies, we hebben alle vier in Leiden gewoond. Rembrandt en Wolkers hebben er met name geschilderd en Onne en Rembrandt zijn er ook opgegroeid.
Leiden, stad van de lakenindustrie, stad van de universiteit, van de studenten, van Minerva, van de armoede en de handel, stad waar de strijd tussen Arminius en Gomarus woedde, waar de Oranjes hun overwinning boekten, stad van het beleg, stad waar men nog liever moslim werd dan katholiek, stad van het Ontzet, stad van 3 oktober.
Welke stad heeft een datum zo aan zijn geschiedenis geklonken? Welke stad is zo vervlochten met de opkomst van het protestantisme, zo vervlochten met het begin van de Amerikaanse geschiedenis? De Pilgrims vertrokken vanuit Leiden en staken met hun gammele Mayflower de Grote Oceaan over om daar in Amerika in 1621 hun eerste oogst te vieren. Thanksgiving kon wel eens geïnspireerd zijn op de viering van drie oktober, schrijft Onno Blom in zijn prachtige boek De jonge Rembrandt.
Een prachtig boek. Ik herhaal het nog maar even. Rembrandt heeft de eerste 25 jaar van zijn leven in Leiden gewoond en die periode wordt minutieus beschreven door de talentvolle Blom. Voor het eerst heb ik dat hele verhaal van Den Briel, Alkmaar en Leiden, van al die gasten uit de tachtigjarige oorlog in een paar heldere bladzijden van Blom begrepen.
Zijn verhaal over Rembrandt is aangrijpend en fantastisch. Hij schrijft zo goed dat je er gewoon bij bent, daar in de Weddesteeg, je kunt de mout bijna ruiken en het geluid van de molen bijna horen, zo dicht op de huid schrijft hij. Voor het eerst zie ik dat De Staalmeesters een schilderij is waarop de afgebeelde mannen juist op dat moment opkijken naar degene die binnenkomt en dat ze je allemaal aankijken, opgeschrikt door jouw binnenkomst. Dat de Nachtwacht geen statig portret is maar een compagnie die zich nog aan het voorbereiden is.
En zo gaat dat maar door. Het hele boek is een rondleiding door tijd en plaats en ik probeer het dan ook zo langzaam mogelijk te lezen, om maar niets te missen. Al die mensen die daar toen hun beroep hadden, koperslagers, glazenmakers, timmerlui, lijmpappers, schoenmakers, vollers, ververs, stoeldraaiers, zeemtouwers, metselaars, kleermakers, hoefsmeden, wielmakers, zadelmakers, voerlieden en ga zo maar door. Dergelijke prachtige opsommingen heb ik eerder alleen bij Umberto Eco gelezen, die had ze nog wel langer.
Ik leerde dat een maliebaan oorspronkelijk afkomstig is van het paille-maillespel, wat in die tijd veel gespeeld werd, de Maliebaan in Leiden ligt vlak bij de Weddesteeg en dat dat in Amerika Pall Mall heet, een merk dat mijn vader vroeger rookte en ik leerde dat niet iedereen het talent van de jonge molenaarszoon gelijk op waarde kon schatten. De een ziet in hem een belofte, maar de ander vindt dat voorbarig. Heerlijk om dat allemaal te lezen. Ik heb het gelukkig nog niet uit.
Die jonge Rembrandt is een wonderbaarlijk fenomeen in zijn tijd: nostra aetatis miraculum. Niet een wonderkind zoals vriend en collega Jan Lievens, maar iemand die heel hard werkt om zijn niet geringe talenten tot het uiterste te beproeven. Hij is uiteindelijk niet alleen de beste schilder van Leiden, Amsterdam en de wereld, hij is volgens Blom ook de eerste schilder die al heel jong bewust zijn goede naam vestigt door middel van ‘selfies’: hij maakt talloze etsen van zijn eigen kop die hij overal verspreid en hij maakt er een gewoonte van om op menig schilderij een eigen portretje mee te schilderen, zoals ook op de Nachtwacht.
Maar dat is pas later, in Amsterdam. Blom schrijft alles op over de eerste 25 jaar in Leiden. Maarten ’t Hart spreekt zijn grote bewondering uit voor het boek, omdat we niets weten van die jonge jaren van Rembrandt, maar nu met dit boek wel de hele geschiedenis van Leiden in die tijd in handen hebben. Het maakt het niet onaantrekkelijker om te lezen. Ik heb er erg van genoten.
De hele strijd tussen aartsquerelant Gomarus en de lankmoedige Arminius wordt breed uitgemeten. De verschrikkelijke verhalen over Van Oldenbarnevelt en Hugo de Groot worden door Blom soepel meegenomen. Je kan in die tijd ook niet onpartijdig zijn. Werk wordt je alleen gegund als je kleur bekent. Rembrandt krijgt van het orthodoxe Leidse gemeentebestuur maar weinig opdrachten. Dat is later in Amsterdam wel anders.
Rembrandts eerste leermeester is Jacob van Swanenburg, die lang in Italië gewoond heeft en die Rembrandt de fijne kneepjes van het vak leert in zijn atelier aan de Langebrug. Eindeloos veel Bijbelse taferelen heeft Rembrandt geschilderd en nageschilderd, onder andere van Pieter Lastman, waarbij opvalt dat de ziel en de levendigheid er bij Rembrandt nog steeds vanaf spat.
Samen met Jan Lievens vormt hij een mythisch schildersduo, die samen de wereld veroveren en helemaal in het werk en in elkaar opgaan. Hun werk is volgens de kenners in het begin nauwelijks uit elkaar te houden. Ze willen niet naar Italië, want dat vinden ze zonde van de tijd. Werken willen ze. Ze willen veel meer dan alleen vriendschap. Ze willen hun talenten aan elkaar scherpen en opstuwen.
De losheid en de bravoure, de ogenschijnlijke nonchalance geven het werk van Rembrandt een enorme aantrekkingskracht. Hij kan zich in inkt en verf beter uitdrukken dan in wat dan ook. Soms lijkt hij in zijn werk beter in staat om zijn emoties te tonen dan in het leven zelf, schrijft Blom. Dat is interessant. Ook Paul van Vliet zei vorige week in een uitzending van Pauw precies hetzelfde, dat hij zich op het toneel emotioneel beter kan uitdrukken dan in het echte leven. Ik denk dat dat voor heel veel artiesten geldt. Gelukkig maar want juist dat geeft aan kunst die zeggingskracht waardoor je omvergeblazen wordt.
Anyway, het is een prachtig boek. Ga het maar halen. Ik hoop wel dat Onno Blom de oudere Rembrandt ook nog een keer bij de kladden grijpt, maar als hij iets anders gaat doen, ga ik het ook lezen. Fijne dag. Rustig aan. Het is weekend.
Ate Vegter, 30 november 2019

www.atevegter.wordpress.com