Uniek in zijn soort

Toen ik voor het eerst van dit boek hoorde, dacht ik dat het een ‘gewoon’ verhaal was met biografische details. Dit bleek toch wel een beetje anders: Brown Girl Dreaming is volledig biografisch en geschreven in versvorm, iets waar ik tot dan toe nog geen leeservaring mee had. Het vertelt het verhaal van Jacquelines jeugd in de jaren zestig en zeventig; een moeilijke tijd om op te groeien, te midden van de nasleep van de slavernij en het begin van de Afro-Amerikaanse burgerrechtbeweging.

Dit klinkt misschien als een heftig en intens verhaal, en dat is het deels ook. Maar dat is het niet alléén. Het is ook beeldschoon, enorm herkenbaar door alle korte en alledaagse anekdotes die voorbij komen, en op de een of andere manier luchtig. Dat laatste komt denk ik vooral doordat het grootste gedeelte van het verhaal wordt verteld vanuit de point of view van Jacqueline als kind.

Of dit het verhaal minder zeggingskracht geeft? Integendeel! Juist in dit scherpe contrast van kinderlijke onschuld en de harde realiteit vechten verdriet, verbitterdheid, hoop, leven en lijden om de aandacht van de lezer. En door dat alles heen zie je hoop en vastberadenheid om de wereld tot een betere plek te maken voor de generaties die gaan komen.

Talloze onderwerpen komen voorbij in Brown Girl Dreaming, gegoten in korte, poëtische anekdotes die één tot drie pagina’s tellen. In plaats van het buitengewone focust Woodson zich op het doodnormale; met name familie speelt een grote en belangrijke rol in Jacquelines leven. We lezen over haar stille broer, over haar zus die hoogbegaafd blijkt te zijn, over haar vader die jaren uit haar leven verdwijnt en over haar moeder die haar en haar broer en zus geregeld voor een langere tijd achterlaat bij haar opa en oma. Terwijl oma hen vooral in het keurslijf van een Jehova’s Getuige probeert te persen, wordt opa ‘Papa’ genoemd; in alles wat Jacqueline over deze man schrijft, weerklinkt haar oneindige liefde voor hem door.

Iedere persoon in Jacquelines memoires krijgt een gezicht en een persoonlijkheid. Des te moeilijker is het om als lezer, net zoals dat is voor Jacqueline, afscheid te moet nemen van sommige van deze personen. Je voelt het verdriet met haar mee. Zowel het verdriet om geliefden die uit haar leven verdwijnen als het verdriet om de oneerlijkheid van het leven zelf: de winkels waar haar familie niet mag komen en waar ze niet worden bediend, omdat ze zwart zijn. Het respect en de titels die zij in werk niet krijgen, omdat ze zwart zijn. Geslagen worden, bespuugd, vernederd — het is aan de orde van de dag, nog stééds, ondanks dat er al veel bewegingen zijn geweest om dingen te veranderen. De korte, rake zinnen die deze situaties beschrijven komen zo nu en dan tussendoor, alsof het net zo doodnormaal is als de doodnormale anekdotes over school, verhuizen en opgroeien.

Maar het is niet normaal. Het is een pijnlijk scheve maatschappij die geschetst wordt, een maatschappij waarvan je maag omdraait. Des te sprekender is Woodsons duidelijke droom en missie die zich uiteindelijk door dit oneerlijke contrast ontpopt: “De mensen die voor mij kwamen hebben zo hard gewerkt om de wereld een betere plek te maken voor mij. Ik weet dat het mijn taak is om de wereld een betere plek te maken voor degene die komen zullen.” En dat is iets dat het hele boek, zowel van de buitenkant als de binnenkant, boven alles uitstraalt.

Zodra Jacqueline kennismaakt met de eerste letter van haar naam, raakt ze gefascineerd door woorden. Door het boek heen begint dit zich steeds meer en meer te vormen tot een passie waarmee zij verschil wil maken. Als kind hangt ze soms verhalen op die niet waar zijn, en waarin haar fantasie met haar aan de haal gegaan is. Ze is niet zo voorlijk als haar zus, die al van jongs af aan dikke boeken leest, maar wel nét zo geïntrigeerd door teksten en beeld. Wanneer zij op een dag een prentenboek vindt in de bibliotheek met bruine mensen op de voorkant, is ze volledig verrast:

“Als iemand dat boek
uit mijn handen had geplukt,
had gezegd, Hier ben je te oud voor
had ik misschien
nooit geloofd
dat iemand die op mij leek
op de bladzijdes van een boek zou kunnen staan
dat iemand die op mij leek
een verhaal had.”
– Brown Girl Dreaming

Het is het begin van haar droom, een droom die met dit prachtige boek vorm begint te krijgen. Brown Girl Dreaming is bijzonder indrukwekkend — niet voor niets won Jacqueline Woodson verschillende prijzen voor haar werk, waaronder de prestigieuze Hans Christian Andersen Award, die ook wel de ‘Nobelprijs van de kinderliteratuur’ wordt genoemd. Het is echt uniek in zijn soort, maar aan de andere kant ook een verhaal dat je zelf moet ontdekken. Voor iedereen zal in Brown Girl Dreaming iets (anders) te vinden zijn.

Overigens kan het zijn dat de poëtische schrijfstijl je afschrikt om dit boek op te pakken, maar laat dat je er alsjeblieft niet van weerhouden om Brown Girl Dreaming te gaan lezen. Geloof me: voor je het weet zit je in het ritme van het verhaal en veranderen woorden in beelden en zinnen in melodieën. Ja, Brown Girl Dreaming behoort voor mij tot de top van de boeken die ik dit jaar heb gelezen, en daar zaten toch echt wat pareltjes tussen. Dit is echter niet enkel een pareltje, maar ook een boek dat verbreedt, verdiept en verandert. En dat maakt lezen zo belangrijk, nietwaar? Dus laat dit waardevolle stukje literatuur alsjeblieft niet liggen, maar zet het bovenaan je to-be-read en ga het lezen! En laat me daarna weten wat het voor jóu betekent heeft.