Een liefdevol maar met voldoende distantie vertelde broedergeschiedenis

Hooghiemstra, Daniela - De rode en de zwarte jonker
De oorlog van Marinus en Willem van der Goes van Naters
Uitgeverij Balans, 282 pagina’s

Altijd als wij in de jaren vijftig komend uit het zuiden Nijmegen binnenreden zag je op een brug aan de Graafsebaan aan je rechterkant opeens een enorme reclame van Dobbelmann. Deze zeepfabriek werd ergens rond 1880 in Nijmegen opgericht door de gelijknamige Duitse handelaar. In dat milieu in Nijmegen, mijn geboortestad, woonde ook het gezin van der Goes van Naters. De moeder was van Zeeuwse adel, een vrouw die maar moeilijk kon begrijpen, laat staan aanvaarden, dat de samenleving veranderde en daarmee ook de mores. Het lukte haar echtgenoot voor zichzelf en zijn nageslacht de titel jonkheer te verkrijgen. De moeder van de drie zoons was een dominante vrouw. Ze leden onder het oedipuscomplex dat hun heerszuchtige moeder over hen neer liet dalen. Volgens Freud zouden jongens daardoor te kampen krijgen met emotionele blokkades en seksueel verlangen naar mannen. Homoseksualiteit werd in die jaren vooral als een stoornis gezien. En moeder had Willem liever als meisje gezien.

Willem werd naar een internaat in Deventer gestuurd waar Pyke Koch een schoolgenoot zou blijken. Zijn broer Marinus zou met de latere schilder een innige vriendschap opbouwen. Ook komen er hier, heel verrassend, madame Blavatsky tegen die een ongekend avontuurlijk leven moet hebben geleefd. Ik zou wel een mooie biografie van haar willen lezen. De vriendschap tussen Koch en Marinus liep ten einde. Wiardi Beckman deed zijn intrede. De Eerste Wereldoorlog lijkt geen rol van betekenis te spelen in het leven van de beide jongelieden. Hooghiemstra vermeldt die oorlog simpelweg niet!

De beide broers hielden dus van jongens maar ze noemden zich niet homoseksueel. Hooghiemstra meldt dat ook J.C. Bloem homoseksueel was maar merkwaardig genoeg rept het lemma op Wikipedia daar met geen woord over. Maar Marinus en zijn vriend Wiardi Beckman wilden beslist met een vrouw in het huwelijk treden, dat was volgens hen het hoogst haalbare en het hoefde de Männerfreundschaft niet in de weg te staan. Willem studeerde af in rechten en vertrok naar Indië om al heel snel wegens gezondheidsredenen weer terug te keren. Marinus besloot in het huwelijk te treden. En ook Willem trof een vrouw met wie hij wilde trouwen. Merkwaardig genoeg vond zijn broer Marinus, toch ook een getrouwde homo, dat Willem niet te hard van stapel moest lopen. Pyke Koch inmiddels, stopte met zijn rechtenstudie, ging schilderen en viel voor Mussolini, net als Jan Toorop, met wiens dochter Charley hij dik bevriend zou raken.

Marinus haatte het burgerlijk bestaan en ging al snel vreemd en niet alleen met vrouwen, maar o wee als zijn echtgenote ook eens iets voor zichzelf wilde. En in het buurland maakte ene Hitler furore, we schrijven 1933. De beide broers noemden hun eerste zoon Aert, naar hun voorvaderen. Toen de stamhouder van Marinus overleed werd enkele jaren later opnieuw een zoon geboren. Ook die kreeg de naam Aert. Hoe burgerlijk! De beide broers werden rijk door de nalatenschap van hun overleden vader.

Mede onder invloed van een enthousiaste buurman werden Willem en zijn vrouw lid van de NSB. Willem werd al gauw aangesteld als groepsleider van de NSB in Apeldoorn. Zijn broer Marinus moest echter niets hebben van de bruinhemden van wie hij heel goed doorzag welke ellendige wereld schuil ging achter hun gedachtengoed. Enfin, de kwestie dreef de broers uit elkaar.
Maar wat trok Willem nu zo aan in dat nationaalsocialisme? Niet de werkelijkheid, aldus Hooghiemstra, maar juist de verbeelding. De verering van stoere mannelijkheid die uit zou moeten monden in een groots Germaans rijk. Overigens had Willem in zijn exemplaar van Mein Kampf met name de antisemitische passages van Hitler onderstreept. Ofschoon ik de uitleg van de schrijfster plausibel en geloofwaardig acht moet ik hier toch opmerken dat openlijk homoseksueel gedrag door de nazi’s niet werd getolereerd. Homoseksuelen werden naar het KZ gestuurd, Ernst Röhm werd vermoord. Hooghiemstra haalt zelf ook meerdere voorbeelden aan van de paradoxale benadering van homoseksualiteit door de nazi’s.

In 1934 werd Willem uit de NSB gezet, naar verluidt wegens diens homoseksualiteit. Maar Willem was toch keurig getrouwd? Hij besloot met zijn gezin te emigreren naar Beieren. Inmiddels was ook Pyke Koch een verwoed nationaalsocialist en antisemiet geworden. Maar zijn lidmaatschap van de NSB zou hij al in 1941 opzeggen omdat die nationaalsocialisten niets van kunst begrepen.
Intussen werd Marinus samen met onder andere Anton Constandse en Willem Drees door de nazi’s gevangen genomen en naar Buchenwald afgevoerd. De Nederlandse elite kreeg daar wel een voorkeursbehandeling. Uiteindelijk zouden de gevangenen worden overgeplaatst naar een seminarie in Haaren. Willem daarentegen besloot zijn diensten aan te bieden aan Bormann maar werd afgewezen. Hij was zelfs bereid om in dienst van het Duitse leger tegen zijn vaderland te vechten. Uiteindelijk kon hij aan de slag als opvoeder in een internaat voor middelbare scholieren.

Marinus vond merkwaardig genoeg juist in Buchenwald de ruimte en de rust om zijn homoseksualiteit te aanvaarden en de vrije loop te laten. En Hooghiemstra maakt aannemelijk dat de basis voor de latere PvdA in Buchenwald lag. De selectie van de deelnemers was door de nazi’s gemaakt, hoe merkwaardig en hoe wrang. Willem mocht in 1942 dan eindelijk een Duits uniform aantrekken. Hij was inmiddels tot Duitser genaturaliseerd. Maar lid worden van de NSDAP, nee dat mocht hij niet! Op 26 april 1944 werd Willem dood in zijn werkkamer aangetroffen, neergeschoten. Vermoord of zelfmoord of gedwongen tot zelfmoord? Het werd nooit opgehelderd. Na zijn dood kwam dan eindelijk het bericht dat hij toe mocht treden tot de partij!

Marinus zou 104 jaar oud worden, Willem stierf op 47-jarige leeftijd. De een werd sociaaldemocraat, de ander nationaalsocialist. Dat is fascinerend. De homo-erotische component zou in het leven van Marinus nadrukkelijk aan de oppervlakte treden. Bij Willem was dat veel minder expliciet, alles leek er toch op te wijzen dat zijn vrouw zijn steun en toeverlaat was, van wie hij zielsveel hield.

Daniela Hooghiemstra heeft deze bijzondere broedergeschiedenis op een liefdevolle wijze maar wel met de vereiste distantie opgetekend. Zij is historicus maar ze kan ook zeker goed schrijven en hanteert een aangename stijl. Als de Eerste Wereldoorlog uitbreekt schrijft ze: “Vier maanden later, eind juli 1914, begonnen de koningen en keizers van Europa elkaar de kronen van de hoofden te schieten.”

Enno Nuy
Maart 2026