Bij mij geen pletreflex meer

Er zijn circa 6.400 soorten zoogdieren tegenover zo’n 10.000 soorten vogels maar driekwart van alle dieren behoren tot de insecten, in Nederland alleen al zijn er dik 20.000 soorten. In totaal is bijna 1 miljoen soorten beschreven maar er kunnen ook nog miljoenen niet ontdekte soorten zijn. En let wel: spinnen zijn geen insecten, van hen zijn er ruim 45.000 soorten beschreven. Teken zijn ook geen insect maar zijn spinachtigen.

Zomer een willekeurige greep uit de bijzondere eigenschappen van insecten die Bouma ons vertelt. Bladluizen planten zich ongeslachtelijk voort en kunnen levende nimfen baren. De klonen van vrouwelijke bladluizen dragen alvast een embryo van hun eerste dochter. Een hommel kan wel 200 keer per seconde met haar vleugels slaan. En tandwielen zijn geen uitvinding van de mens maar zijn al miljoenen jaren in gebruik door kleine insecten zoals kevercicaden. En de waggeldans van honingbijen blijft natuurlijk fascinerend. Daarmee informeert een bij haar soortgenoten door het symbool voor oneindig, een liggende acht, te lopen in het nest waarbij ze een specifieke hoek kiest ten opzichte van de raat, die overeenkomt met de hoek waar de voedselbron zich bevindt ten opzichte van de zon. Tijdens het lopen van het middelste deel van de acht, min of meer een rechte lijn, waggelt de bij met het achterlijf. De duur van het waggelen geeft aan hoe ver de voedselbron van het nest verwijderd is! Ingenieuzer kan het haast niet. Bijen kunnen dus leren, interactief nog wel. Eendagsvliegen en de Cloeon dipterum leiden als volwassen insect maar een heel kort bestaan en ze kunnen dan ook niet eten. Daar hebben ze geen tijd voor, een keer paren en dan gaan ze dood. Maar de jonge versies van deze insecten kunnen er wel een paar jaar over doen (onder water) voor ze volwassen worden. En als ze kieuwen, poten of antennen en staartdraden kwijtraken maken ze die gewoon weer aan. Overigens noemen wij zulke dieren eendagsvliegen maar dat zijn ze niet, ze zijn eerder verwant aan libellen en juffers. En voor alle duidelijkheid: insecten hebben nooit een staart, het is maar dat u het weet. En over insecten die op licht afkomen: dat gebeurt alleen maar doordat insecten die gewoon zijn zich te oriënteren op de maan, in de war raken door zo’n kunstmatige lichtbron, die ze dan willen volgen omdat die veel helderder is maar hen vervolgens nergens brengt. Kunstlicht brengt onnoemelijk veel insecten slechts de dood omdat roofdieren zoals vleermuizen weten dat ze rond kunstlicht prooi aan zullen treffen.

Uit onderzoek weten we dat in Duitsland over een periode van 27 jaar de biomassa van rondvliegende insecten met meer dan driekwart is gedaald en in tien jaar tijd zijn de geleedpotigen op grasland met 89 procent geslonken. En in een oerwoud in Puerto Rico kruipen inmiddels tien tot zestig keer minder insecten rond! Tegelijkertijd zien we als gevolg van klimaatopwarming steeds meer warmteminnende insecten in ons land rondvliegen zoals sprinkhaansoorten. Als de eitjes van een vrouwelijke sabelsprinkhaan bevrucht zijn, stopt ze die bevruchte eitjes in de grond waar ze na minstens twee maar soms pas na vijf jaar uitkomen. Ook de beschrijving van hoe en waarom insecten niet van een muur of plafond naar beneden vallen is wat Amerikanen jawdropping noemen: het is een kwestie van de Vanderwaalskrachten (kent u ze nog uit de natuurkundeles?), kleine haartjes, holle uitsteeksels en een kleverig goedje van olie en suikers. Een vlieg kan zelfs hangend aan het plafond slapen! En een slapende hommel kun je zelfs aaien zonder dat ze wakker worden. En sommige tripsen zijn zo klein dat ze zonder vleugels kunnen vliegen, wat wind en thermiek zijn genoeg. En o ja, een imago is een volledig ontwikkeld insect, volwassen dus. En de diapauze is een fysiologische staat van ontwikkelingsstilstand. En dan is er nog het leven van parasieten zoals het vrouwelijke waaiertje dat niet eens poten heeft omdat zij haar hele leven slijt in een wesp. Zo’n wesp heeft daar kennelijk weinig last van maar heeft ze er ook voordeel bij? De oorwurm is een van de weinige insecten die aan broedzorg doen en ze verdedigen hun nest met eieren tegen indringers. Als moeder oorworm de indringer niet weet te verdrijven zal ze haar legsel opeten. En als een moeder sterft voordat de kleintjes zelf voedsel kunnen zoeken, eten ze de moeder op! Bijen sterven ver voordat hun kroost het daglicht ziet. En bijen zijn gewoon wespen die gestopt zijn met vlees eten.

Helemaal fascinerend is het laatste hoofdstuk waarin Bouma laat zien dat alles er op wijst dat ook insecten pijn kunnen ervaren. Ook dat ze kunnen leren en positieve emoties ervaren! Of insecten daadwerkelijk pijn kunnen lijden is evenwel niet met zekerheid vastgesteld.

En dan al die prachtige namen: kardinaalsmutsstippelmot, pauwoogpijlstaart, witbaardzandbij, roodtipbasterdweekschildkever, klanders, de meidoornkielwants, meeldauwlieveheersbeestje, de kleibontloper, de pillendraaier , de bladpootrandwants, de muurrouwzwever en ga zo maar door.

Het is onvoorstelbaar hoeveel kennis Bouma over insecten heeft vergaard. En dan heeft ze het hier alleen nog maar over de insecten in onze huizen en tuinen! Na lezing van dit boek en de voorganger Insectenrijk zal ik nooit meer zomaar een insect doden. Bouma spreekt hier van de ‘pletreflex’ bij mensen en ze betoogt helder waarom dat zo verschrikkelijk onzinnig is. Een heerlijk boek over de kleinste diersoort die wij zo vaak eng, vies of hinderlijk vinden maar die dat dus niet zijn.

Enno Nuy
Mei 2023