Fenomenaal

Met haar zakelijke, nuchtere, plompverloren stijl, vol met snufjes Britse droge humor, laat Muriel Spark me steeds maar grinniken. De manier waarop ze gortdroog steeds blijft herhalen wat de meisjes ‘beroemd’ maakte en wat zij later in hun leven zouden doen, en dat juffrouw Brodie in haar ‘prime’ is, haar beste jaren, is fenomenaal. Je hoeft tijdens het lezen echt nooit te bedenken: welk meisje was dit ook al weer?

Dit boek heeft echt humor, het is cabaret-achtig, zelfs bijna karikaturaal in het telkens blijven benoemen van eigenschappen en kenmerken, een soort in-hokjes-plaatsen van elk personage.

Juffrouw Brodie houdt er merkwaardige lesmethodes op na. Dat vinden vooral haar collega’s op de school waar ze lesgeeft. ‘Haar’ meisjes voelen zich ook een beetje buiten het ‘normale’ schoolleven staan, ze beseffen ook wel dat zij een aparte positie innemen. Dit maakt hen niet direct populair bij de rest van de leerlingen. Toch blijven zij hun hele leven loyaal naar Juffrouw Brodie, die hen dan ook constant inprent hoebevoorrecht ze wel niet zijn. Brodie is in feite het enige dat hen al die jaren bij elkaar houdt, echt persoonlijke verbinding ontbreekt. Brodies’ ontluikende foute politieke voorkeuren dringen ook pas veel later tot hen door.

We leren noch de juf, noch de meisjes echt diepgaand kennen. Alles blijft aan de oppervlakte en Spark benoemt en beschrijft alles heel terloops. Ook als Brodie verraden wordt. Dit tipt Spark af en toe even aan, dwars door de tijdlijn heen, zoals alles, ook de verdere levensloop van de meisjes, hun lot, tussen de schooljaren door ter sprake komt. We springen heen en weer in de tijd. Wel is veel vanuit het perspectief van juist het verraderlijke meisje geschreven.

De stijl is heel beschrijvend, hoewel er ook wel dialogen zijn. Ergens is dat logisch, het verhaal omspant zoveel jaren, en dat in slechts 175 pagina’s. In de dialogen benoemt de juf zelf ook om de haverklap haar 'prime'. Ze blijft er jarenlang hardnekkig de nadruk op leggen, terwijl ze ook geschaard wordt onder het ‘onderwijzend oudevrijsterdom’ van Edinburgh.

In plaats van de officiële leerstof leert ze haar meisjes van alles. Ze neemt ze mee naar het museum, het park, ze vertelt over buitenlandse steden en cultuur. De lange wandelingen en gesprekken, sociale standen bevolking Edinburgh, droomwereldjes gedachtenspinsels en fantasieën, jufs eigen liefdesleven, ze zijn tot in detail beschreven. We moeten wel onthouden dat het hier gaat om een in 1962 geschreven boek over de jaren ’30 in de twintigste eeuw. Scholen waren op zijn minst streng en rigide te noemen, dus Brodies lesmethode was ongekend, en ongewenst. In 1962 niet meer, natuurlijk. Maar wat de meisjes of de juf erbij vóelen? Dat ontbreekt.

De nieuwe uitgave van dit boek heeft een verklarend voorwoord door Jet Steinz, waarin zij het fenomeen ‘prime’ toelicht. Het is te lezen als een enthousiaste recensie.

En toch, Brodies’ filosofie is zo gek nog niet:
‘Het woord ‘educatief’, van het Latijnse educatio, […] betekent ‘uitleiden’’, zegt ze. ‘Voor mij betekent opvoeding een uitleiden van wat er al in de ziel van de leerling aanwezig is. Voor anderen betekent het iets in de ziel brengen wat er niet in zit. Ik noem dat intrusie – indringen; kennis inprenten in het hoofd van de leerling. Mijn methode is uitleiden van de kennis die er al is.’

Geweldig.
Ondanks één tenenkrommende d-t-fout in het boek.