Minder geheugen meer verleden

Onlangs las ik Gospodinov Schuilplaats voor andere tijden van de Bulgaarse schrijver Gospodinov. Hij won hiermee de Bookerprijs. Het was een geweldige leeservaring. Vooral echter een boek dat je aan het denken zet.Het gaat over een psychiater die een enorm succes heeft met een dementiebehandeling voor ouderen waarbij men de oudere terugbrengt in kamers met rekwisieten van hun jeugd. De klinieken gaan langzamerhand dienen als “ schuilplaats voor het heden “.Vanwege het succes gebeurt dit internationaal. Naast de klinieken vinden er ook vaak “ re enactments “ van gebeurtenissen uit het verleden plaats zoals bijvoorbeeld de aanslag op Franz- Ferdinand die de aanleiding voor de Eerste Wereldoorlog vormde. De politiek probeert munt te slaan uit deze nostalgie en hier komt meteen het gevaar om de hoek kijken. Hoe ga je om met de minder fraaie aspecten uit het verleden?
Tijdens “ de ijzeren gordijn periode” was het leven in Bulgarije zeker geen pretje en als trouwe bondgenoot van de Sovjet Unie liet dit land zich ook niet onbetuigd bij onderdrukking, mensenrechtenschendingen enz. In een interview met NRC Handelsblad zegt de auteur hier zelf over:

“ Ik heb twintig jaar onder het communisme geleefd en herinner me nog goed hoe dat systeem beloofde dat we het in de toekomst beter zouden krijgen, want die ideologie ging tenslotte over de stralende toekomst van het socialisme. Terwijl ze je nu een stralend verleden beloven. Het in stelling brengen van nostalgie kan daarom heel gevaarlijk uitpakken. Niet voor niets werd dat verlangen door een zeventiende-eeuwse Zwitserse arts een ziekte genoemd. Het is geen onschuldig gevoel, zeker niet als je het als propaganda gebruikt”
Kenmerkend is het grapje: in Bulgarije zeiden we : de toekomst was altijd zeker, het verleden veranderde.
Dit propaganda-aspect vormt een keerpunt in het boek. Van een briljante satire wordt het een dystopie
In zijn boek beschrijft Gospodinov hoe referenda worden georganiseerd door de EU om naties zich uit te laten spreken over de vraag naar welk decennium men terug wil keren. Ik wil de lezer even in de herinnering roepen dat bijvoorbeeld Poetin ook “ referenda” organiseerde in de door Rusland geannexeerde gebieden in Oekraïne. Ook de Brexit zou je kunnen beschouwen als een” referendum “ naar een “ geschikt” verleden.
Maar welk verleden? Verleden zoals het daadwerkelijk of zoals we zouden willen dat het geweest was?
De auteur zelf merkt hier in een interview over op:”
Na 2016 leken we in een andere wereld en een andere tijd te leven. De desintegratie van de wereld met de opmars van het populisme en het trekken van de kaart van het ‘grootse verleden’ in de Verenigde Staten en in Europa zette me aan het denken. Daar kwam Brexit bij. Ik kom uit een systeem dat een “schitterende toekomst” beloofde (…) nu venten populisten een ‘schitterend verleden’ uit”

Om een “ collectieve dementie en daarmee het gevaar te voorkomen dat het “ geheugen er niet meer toe doet zegt Gaspodinov:
Zo hebben we de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog in een hoekje geparkeerd, nu de generatie die hem heeft meegemaakt niet meer leeft. En dat speelt ons nu parten, want die Tweede Wereldoorlog is nog altijd belangrijk, ook voor de jongere generaties. Zie de huidige oorlog in Oekraïne die er in zekere zin een herhaling van is. Daarom is het geheugen zo belangrijk. Net als het besef van vrijheid is het een spier die je moet trainen, elke dag.”
Gospodinov is er in geslaagd de keerzijde van de nostalgie zo treffend te verbeelden. In een overzichtsartikel kopt het NRC zelfs: “ Hoe het gif van de nostalgie door Oost- Europa sijpelt”
De oorlog in Oekraïne is volgens Gospodinov een vorm van nostalgie.Er wordt een verleden verheerlijkt dat nooit heeft plaatgevonden. Voor wie er oog voor heeft ziet dat de werkelijkheid de beangstigende fictie op bepaalde punten reeds heeft ingehaald,

Ik wil dit stukje afsluiten met een citaat van Ilja Leonard Pfeijffer uit Grand Hotel Europa dat perfect aansluit bij dit verontrustende boek.
Het is een verleidelijke gedachte dat de oplossing voor de problemen van gelegen is in het terugdraaien van de klokken naar een dag dat die problemen nog niet bestonden. Dat is de lokroep van het rechts populisme, dat in de kern van de zaak nostalgisch is( Grand Hotel Europa).Dit is dan ook het volgende boek dat op mijn “ leeslijst” staat.