De strijd tussen hart en hoofd

“There is a wisdom of the head and wisdom of the heart.” Charles Dickens

“De pop” van Boleslaw Prus wordt als de grootste Poolse roman van de negentiende eeuw en soms zelfs van alle tijden bestempeld. Het eerste wat mij opviel, is dat er nooit expliciet van Polen sprake is, wel van Warschau en andere herkenbare geografische plaatsen. De roman verscheen van september 1887 tot maart 1889 eerst in feuilletonvorm en het verhaal speelt zich af in 1878-1879. Toen bestond er ook geen Poolse natie, maar probeerde Bismarck de Poolse ziel uit te wissen door Duits als voertaal in het onderwijs te verplichten, boeken in het Pools te verbieden enz.

In deze tijdsgeest maken we kennis met de volbloed romanticus Ignacy Rzecki, een klerk die bijna het hele verhaal naar de terugkomst van een Napoleon verlangt. Via zijn relaas krijgen we een gedetailleerd zicht op de voorgeschiedenis van Polen, waarin veldslagen worden beschreven en de Europese verhoudingen uitgebreid aan bod komen. Hij is de eerste verteller en introduceert het hoofdpersonage Wokulski, eigenaar van een grote winkel in galanterieën. Die winkel probeer ik me voor te stellen als een vestiging van het nu failliete Makro.

Zo maken we kennis met de op het eerste zicht tweede romanticus in het verhaal. Wokulski was met een rijke weduwe getrouwd om te ontsnappen aan de armoede, maar is daarna naar de oorlog getrokken om fortuin te maken. Waarom nog rijker willen worden? Hij is verliefd op de mooie verpakking van Izabela Lecki en wil indruk op haar maken. Ze is van adel, haar vader is virtueel failliet, maar toch vindt ze het in het begin een schande dat uitgerekend een koopman in haar geïnteresseerd zou zijn.

Prus schildert een realistisch beeld van de adel, waarbij zijn penseel zich aan enkele karikaturale trekken waagt. Voor deze roman werkte hij als humorist en dat vond ik zelfs in de naamgeving terug. De eerste betekenisvolle naam die mij opviel, was Geist, de wetenschapper in Parijs. In het boek is er een charade over een Joodse naam: "Het eerste deel betekent in het Duits "serpent", het tweede "een plant", bij elkaar werkt het zich omhoog...". Toen zocht ik ook de Poolse namen op en onder voorbehoud van onjuistheid van Google translate vond ik voor Lecka of Lecki "lek" en voor Wokuls "vol". Aan de ene kant de edelman of edelvrouw die op een haar na bankroet is en aan de andere kant de rijke koopman, die weliswaar beneden hun stand is.

Deze roman wordt met “Anna Karenina” vergeleken. Ten onrechte. Er zijn overeenkomsten: beide verschenen eerst in feuilletonvorm, een trein doorkruist het verhaal, maar Prus zet dit motief naar zijn hand, het hart krijgt niet altijd de bovenhand, want de rede laat zich niet het zwijgen opleggen en hier is het de man die in de val van verliefdheid loopt. Soms voelde ik tijdens het lezen de geest van Goethe, een vleugje “Sturm und Drang” en leek Wokulski’s voornaam Werther.

Toch overstijgt Wokulski het romantisme, want voor hij een rijke koopman werd, ging hij wetenschappen studeren. In het boek lijkt Ochocki zijn partner in crime te worden. Ochocki heeft ook wetenschappen gestudeerd, heeft al enkele uitvindingen op zijn naam staan, droomt van een machine die kan vliegen en is daarom niet echt in de liefde van zijn nicht Izabela geïnteresseerd. Wokulski zit tussen twee uitersten: Rzecki en Ochocki.

In deze roman zie je dus niet alleen de personages evolueren, maar ook de tijdsgeest. Heel jammer dat Prus nooit zijn vervolg heeft kunnen schrijven, want hij voelde heel goed aan dat hij aan de vooravond van een grote ommekeer leefde. Wat ook enorm opvalt, is de haat tegen de Joden.

“De pop” is een originele titel, het verhaal zit goed in elkaar, door de verschillende vertelperspectieven is er genoeg afwisseling, de tijdsgeest wordt gedetailleerd geschilderd, de lege levensstijl van de adel wordt uitmuntend beschreven, de personages zijn geloofwaardig, dus voor mij is dit terecht een klassieker.