Historisch interessant

Het toneelstuk De Babel van Jan Wolkers (1925-2007), in 1963 door De Bezige Bij gepubliceerd als Literaire Reuzenpocket, is nu in 2017, meer dan 50 jaar later, alleen nog interessant vanuit historisch oogpunt. Voor de biografie van Wolkers, een van de belangrijkste schrijvers van de tweede helft van de vorige eeuw. Voor de algemene historie van de Nederlandstalige en Nederlandse literatuur. Voor de geschiedenis van het Nederlandse toneel.

Maar het is ook interessant voor de geschiedenis van de Nederlandstalige sciencefiction.

Om de flaptekst te citeren: “Een ruimteschip in het Niets, een ruimteschip op weg naar God [] Drie professoren (biologen-natuurkundigen) en twee technici bevinden zich aan boord van het ruimteschip, vegeterend op algen. De techniek heeft hen in de steek gelaten [] Aan bood bevindt zich temidden van de andere instrumenten een meetapparaat, waarmee de intensiteit van de kosmische straling kan worden gemeten – en omgezet in menselijke spraak: het is God zelf die spreekt. [] God weet niets meer van zijn schepping af en in razernij gaat de bemanning ten onder, in het beklemmende decor van de stalen doodkist in de lege ruimte.” De tekst doet soms denken aan het eerste seizoen van Star Trek, waarin de geavanceerde ruimteapparatuur zichtbaar bestond uit beschilderde kartonnen dozen. Maar het is dan ook een tekst uit 1963, jaren vóór de eerste aflevering van Star Trek verscheen.

Verschillende recente publicaties, met name in de sociale media, wekken de indruk dat er in de afgelopen periode voor het eerst in de geschiedenis van de Nederlandstalige literatuur belangstelling voor sciencefiction is ontstaan. Mijn beeld is anders. Volgens mij was er al in de jaren zestig een groeiende belangstelling voor sciencefiction, leidend tot de hoogtijjaren zeventig, waarin bijna iedere uitgeverij zijn “SF-reeks” wilde hebben. In de jaren tachtig stortte die belangstelling in en kreeg sciencefiction zelfs een negatief oordeel. De opleving van de afgelopen jaren is heel interessant, maar volgens mij is de populariteit van de jaren zeventig nog steeds niet gehaald.
In dat opzicht bewijst De Babel van Jan Wolkers helemaal niets, maar het geeft wel een indicatie dat er in die jaren zestig inderdaad een brede literaire belangstelling voor sciencefiction groeide. Dat zelfs Wolkers, een auteur waarvan je het helemaal niet verwacht, in zijn jonge jaren sciencefiction gebruikte om zijn persoonlijke thematiek tot uitdrukking te brengen, voedt het idee dat er in die tijd in de Nederlandstalige literatuur volop belangstelling was voor sciencefiction.

Het hiervoor geschetste beeld van de populariteit van sciencefiction beschrijf ik uitgebreider en beter onderbouwd in Fantastisch, een bundel over fantastische literatuur die in de komende tijd zal verschijnen bij Uitgeverij Liverse, vol schrijversportretten en ‘plaatsbepalingen’. In deze bundel wordt Jan Wolkers genoemd door zijn bijdrage aan Het aankomende jaar 3000 uit 1976, een door Manuel van Loggem samengestelde verzameling verhalen van “Nederlandstalige literaire schrijvers; verhalen die – toevallig of met voorbedachten rade – een plaats innemen in het grote SF-gebeuren”. Aldus de flaptekst. Maar het toneelstuk van Wolkers had ik gemist. Zo blijk je altijd wel iets te missen, een constatering die in meer of mindere mate geldt voor alle publicaties die ik voorbij zie komen, ook de publicaties waarvan duidelijk is dat de auteur er hard en integer aan gewerkt heeft. Publicaties die in de overvloed van de sociale media uit mijn zicht zijn verdwenen en niet meer zijn terug te vinden, zoals ook deze signalering van De Babel wel in die overvloed van woorden en beelden zal verdwijnen.
Eigenlijk zou er een centraal documentatiecentrum moeten zijn, waar deze informatie samengebracht wordt. Misschien iets voor de Stichting ter bevordering van het fantastische genre, of voor het Nederlands Contactcentrum voor Science Fiction?