Een nog steeds actuele klassieker - die meer had kunnen zijn

(Deze recensie is gebaseerd op de Engelstalige versie van het boek.)

Lang geleden, twaalf jaar nadat in Nederland getrouwde vrouwen als handelingsbekwaam werden erkend(1), en toen ‘gender in science fiction’ nog ging over waarom vrouwelijke astronauten een slecht idee waren, omdat hun gewichtsloos wiebelende borsten de mannen maar zouden afleiden(2), verkende Ursula Le Guin nieuw terrein met speculatieve fictie die niet zozeer nieuwe technologie maar een nieuwe samenleving beschreef: een wereld waarin sekse- en genderverschillen niet bestaan.

Genly Ai is afgezant van de Ekumen, een samenwerkingsverband van planeten. Hij is naar de winterse planeet Gethen gekomen om de bevolking uit te nodigen lid te worden van het verbond. Maar een audiëntie krijgen met de koning van Karhide, het land waarin hij geland is, valt nog niet mee. Hij probeert zijn geluk in het naburige communistische Orgoreyn, maar daar wordt hij al snel een speelbal van politieke partijen die in hem een troefkaart dan wel een bedreiging zien. Ternauwernood wordt hij uit de levensgevaarlijke situatie gered door een uit de gratie geraakte politicus van Karhide. Hun enige kans op overleving is echter een lange, eenzame tocht terug over de grens via de uitgestrekte gletsjers in het noorden...

The Left Hand of Darkness is prima te lezen als het avontuurlijke verhaal van een diplomaat die in een vreemde wereld moet zien te overleven, en de omschrijvingen van de barre tocht van Genly en zijn metgezel over gletsjers, door sneeuwstormen en langs rokende vulkanen is prachtig beeldend beschreven. Wat het boek een klassieker maakt, zijn echter de diepere thema’s die Le Guin aansnijdt. Zo zijn de Gethenians androgyn, en worden ze slechts een paar dagen per maand een vruchtbare man of vrouw. Hierbij is nooit van tevoren duidelijk welk geslacht ze zullen aannemen, waardoor stereotypes of rolpatronen niet voorkomen. Ook speelt Le Guin met ras – je moet goed lezen om te zien dat Genly een zwarte man is – en onderzoekt ze menselijke neigingen als patriottisme, wat ze niet zozeer neerzet als ‘liefde voor het vaderland’, als wel ‘angst voor de ander’. Ondanks dat het boek inmiddels een halve eeuw out is, vond ik zowel het verhaal als de diepere lagen nog goed leesbaar en nauwelijks gedateerd.

De baanbrekende feministische inslag maakt echter dat het boek een slachtoffer wordt van zijn eigen succes. De androgyne Gethenians zijn een prachtig en radicaal idee, maar we krijgen maar heel weinig te zien van hoe de genderloze samenleving werkt, bijvoorbeeld hoe de kinderen opgevoed worden en hoe vruchtbare Gethenians met elkaar omgaan. Daar is Genly te netjes voor – en het helpt niet dat het op Gethen altijd koud is, waardoor het sociale leven zich vooral binnenskamers afspeelt. Wat niet helpt, zeker voor de moderne lezer, is dat de Gethenians consequent met ‘hij’ en ‘hem’ worden aangeduid, waardoor de androgyne samenleving stiekem toch vooral een samenleving van mannen lijkt te zijn die af en toe vrouw worden. In tegenstelling tot veel andere SF uit haar tijd doet Le Guin echter tenminste een krachtige poging om een écht andere maatschappij neer te zetten, en dat alleen al maakt voor mij dit boek de moeite meer dan waard.

Met dank aan de ‘¿baetter futures’ leesgroep.

(1) 1957.
(2) Arthur C. Clarke, Rendezvous with Rama, 1973.