Een heftig en goed geschreven boek

Gisterenavond begon ik aan ‘God is niet verlegen’ en een kleine drie uur later had ik het uit. Het gaat over Amal en Hammoudi, twee jonge Syriërs met een compleet verschillend leven die zich aansluiten bij de protesten van het regime en uiteindelijk gedwongen zijn om te vluchten.

Het grootste deel van het boek speelt zich af in Syrië. Olga Grjasnowa brengt het land en de inwoners tot leven. Terwijl je leest, loop je zelf bijna in de straten. De beschrijvingen van eten maken het boek levendig, die van families maken het veilig – tot de dreiging langzaam maar zeker zichtbaar wordt onder de letters. Grjasnowa beschrijft de gruwelijkheden die volgen heel terloops, bijvoorbeeld hier: ‘Tegen de middag, als de zee weer spiegelglad is, vergaat het schip (p. 243).’

Door die eenvoud komt alles drie keer zo hard aan. Grjasnowa gebruikt vaak korte zinnen met maar enkele details als ze een gruwelijkheid omschrijft, ze blijft er niet lang bij stilstaan, waardoor je soms twee keer moet lezen om tot je door te laten dringen wat voor verschrikkelijks er is gebeurd. De personages dwingen zichzelf om verder te gaan, om alles zo snel mogelijk te vergeten, en met de lezer gebeurt hetzelfde.

Dit boek draait echter niet alleen om ellende. De personages zijn menselijk, dapper en voelen vertrouwd, je wordt moeiteloos meegezogen in hun wereld. De nadruk ligt ook op de mensen die elkaar wel helpen: smokkelaars in Syrië, vluchtelingen onderling, vrijwilligers. De andere kant wordt natuurlijk ook belicht: kinderarbeid, xenofobe agenten, machtsmisbruik, smokkelaars die veel te veel mensen in te kleine rubberen bootjes zetten om de zee over te steken.

Het boek leest heel erg vlot. Het taalgebruik is open, uitnodigend en eenvoudig – de poëzie van Grjasnowa ligt juist in die eenvoud, in dat ene detail dat ze noemt, in wat ze niet uitspreekt, in wat de personages niet tegen elkaar willen zeggen. Daardoor is het heel makkelijk om je in te leven in de hoofd- en bijpersonages. In dit boek leer je ook over de achtergrond van vluchtelingen, over Assad en IS, over vrienden en families die lijnrecht tegenover elkaar staan als het om politiek gaat. Dat gebeurt tijdens het lezen, door het verhaal, niet doordat de auteur belerend over wil komen. Het zou goed zijn als bijvoorbeeld scholieren dit boek zouden lezen, het is er toegankelijk genoeg voor geschreven, dan krijgen zij een beter beeld van Syrië en de conflicten daar – wellicht zou dat de houding tegenover vluchtelingen wat veranderen.

Wat mij stoort is dat de flaptekst van het boek heel veel over de inhoud verraadt, bijna tot het einde toe. Hij had van mij best een paar zinnen korter mogen zijn, zodat het verhaal nog spannender was geworden en je als lezer de onzekerheid voelt die Amal, Hammoudi en de andere personages tijdens hun vlucht ook gevoeld moeten hebben. Ook had het gedeelte over de vlucht langer gemogen. Nu leek dat afgeraffeld, alsof de auteur binnen ongeveer driehonderd pagina’s moest blijven. Het is ook jammer dat we steeds meer over Amal en steeds minder over Hammoudi lezen naarmate het verhaal vordert, ze zijn allebei interessante personages en hun verhalen verdienen evenveel ‘screentime’.

Dit is een heel indrukwekkend en makkelijk leesbaar boek dat ik iedereen kan aanraden.

4 sterren.