Belangrijk tijdsdocument

Een paar jaar geleden las ik voor het eerst een stuk over de Poolse man Jan Karski. Nadat ik mij iets meer in hem verdiept had, was ik verbaasd dat ik niet eerder van hem gehoord had. Jan Kozeliewski (1914-2000), beter bekend onder zijn schuilnaam Jan Karski, was zoals de ondertitel van het boek “Mijn bericht aan de wereld” weergeeft, een geheime koerier, een verzetsstrijder en eerste ooggetuige van de Holocaust.

Op een hotelkamer in New York schreef Jan Karski in 1944 zijn verslag als ooggetuige van het naziregime in Polen dat in datzelfde jaar onder de naam “Story of a secret state” verscheen. In Nederland is het boek pas in 2011 uitgegeven onder de naam “Mijn bericht aan de wereld”.

“Degenen die weten hoe ingrijpend de gevolgen van een nederlaag zijn voor hun leven, kunnen in feite slechts op twee manieren reageren: sommigen omgeven zich met een beschermende muur van optimisme die voorkomt dat ze de confrontatie met de werkelijkheid aan moeten; zij leven min of meer in hun eigen wereld. Anderen reageren op de wetenschap wat de nederlaag voor Polen betekent, door te vervallen in een depressie, die tot zelfmoord kan leiden. Ook zij maken in zekere zin het gebeurde ongedaan, maar op een andere manier: door de dood. ”(citaat)

“Mijn bericht aan de wereld” is een zeer interessant verslag van de beproevingen van een lid van de Poolse ondergrondse tijdens de eerste jaren van de Tweede Wereldoorlog. Jan Karski was halverwege de twintig toen hij betrokken raakte bij de Poolse ondergrondse en hij groeide al snel uit tot een belangrijke koerier van informatieve boodschappen. Jan Karski kreeg te maken met tegenslagen en hij was getuige van vele gruwelijkheden, maar hij bleef strijdbaar en gaf niet op.
Karski constateerde dat vooral vrouwen geschikt waren voor verzetswerk omdat ze beter hun mond konden houden (zelfs tijdens martelingen) en minder opschepten. Ze waren voorzichtiger, discreter en verstandiger. Vrouwen herkenden volgens Karski sneller gevaren en hielden, meer dan mannen, rekening met het toeval en dingen die verkeerd konden gaan.
Wat Karski in het getto van Warschau en het vernietigingskamp Belzec zag, stond de rest van zijn leven scherp op zijn netvlies.

“Voor het eerst in mijn leven begreep ik dat het gevoel van armoede niet door gebrek wordt veroorzaakt, maar door het besef slechter af te zijn dan anderen. ”(citaat)

“Mijn bericht aan de wereld” is een belangrijk tijdsdocument dat de lezer allereerst kennis laat maken met de heel belangrijke verzetsstrijder Jan Karski. Bovendien heb ik meer geleerd over de Poolse regering tijdens WOII en de Poolse ondergrondse. Karski had met zijn boek als doel om de wereld te vertellen wat er door de nazi’s met het Pools-Joodse volk gebeurde en hij wilde zich verzekeren van steun van de Amerikanen en Britten voor Polen, Joden en de Poolse regering in ballingschap.
Verontrustend vond ik het om te lezen dat Jan Karski van de Amerikaanse uitgever met geen woord mocht spreken over de rol van de Sovjet-Unie (bijvoorbeeld de moord op Poolse officieren in 1940 in Katyn). De publicatie van dit boek mocht immers geen afbreuk doen aan de goede relatie tussen de westerse geallieerden en de Russen.
Na de oorlog werd Polen vierenveertig jaar lang een satellietstaat van de Sovjet-Unie.

“De voorzienigheid kan voorzichtigheid niet vervangen.”(citaat)

“Mijn bericht aan de wereld” is een spannend en waargebeurd verhaal dat meer aandacht verdient dan het tot nu toe heeft gekregen. Na het lezen van dit boek ben ik alleen maar meer verbaasd over het feit dat de naam Jan Karski bij zo weinig mensen bekend is.