Het is de onderstroom die spreekt

Ferrara (Emilia-Romagna, Italië), ca. 1888-1946. Een deel van de bevolking van de stad is joods. Hun Ferrarees dialect is doorspekt met Hebreeuwse woorden. De meesten behoren tot de gegoede burgerij, zijn handelaar, koopman, student of arts… Mensen die de samenleving mee dragen en schragen. Velen van hen staan in de jaren 20 niet afkerig tegenover het fascisme. Pas wanneer de dictatuur zijn ware gelaat toont, wordt het leven van vele brave burgers een hel. Als het Mussolini-tijdperk voorbij is ligt de stad half in puin en is een aanzienlijk deel van de joodse bevolking weg. De oude, schuldige samenleving probeert zich krampachtig te vernieuwen… Als een rivier die buiten haar oevers is getreden en wil terugkeren naar haar bedding. Maar moet afrekenen met een sterke onderstroom…

In 5 verhalen hangt Giorgio Bassani een beeld op van dit leven in Ferrara.
“Lida Mantovani” heet het eerste verhaal. Zij is tijdens haar zwangerschap verlaten door de joodse student David en keert terug naar haar moeder. Daar komt buurman Oreste – tweemaal zou oud als zij – elke avond op hetzelfde tijdstip langs. Hij ziet zichzelf als haar leidsman. Kan hij David doen vergeten?
In “De wandeling voor het eten” wordt tuindersdochter Gemma Brondi opgemerkt door de jonge joodse arts Elia Corcos. Als ze hun relatie bekendmaken, vallen bij Gemma thuis de monden open van verbazing. Elia’s bloedverwanten veroordelen aanvankelijk hun huwelijk. Kan Gemma doordringen achter de onzichtbare muur die Elia afschermt van zijn omgeving?
“Een gedenkplaat in de via Mazzini” speelt zich af onmiddellijk na de Tweede Wereldoorlog. Geo Josz keert terug uit Buchenwald als enige overlevende van de 183 joden die uit de stad gedeporteerd werden. Aanvankelijk is er niemand die hem herkent. Met ironische blik neemt hij de paar dozijn maatgevende mensen op die tot diep in de oorlog overtuigd fascist zijn gebleven… En dat brede pand met die ranke toren! Het is nu in gebruik bij de partizanen die de Zwarte Brigade zijn opgevolgd. Het is zijn huis, wisten zij dat niet meer? Welke plaats is er voor Geo weggelegd in deze stad? Kan hij zijn leven hernemen en zijn dramatische verleden achter zich laten?
In “De laatste jaren van Clelia Trotti” slaat de jonge joodse leraar Bruno de lijkstoet van Clelia Trotti gade. Deze oude socialiste heeft met eigen ogen de eerste 4 decennia van de 20ste eeuw overzien. Waar kameraden van het eerste uur zich aanpasten aan de nieuwe politieke situatie, is zij nooit gezwicht en behield ze haar brandschoon geweten. Bruno zocht haar op. Zij vertelde wat hem te doen stond, legde voor hem nuttige contacten met vertegenwoordigers van het Ferrarese antifascisme. Hun clandestiene uitstapjes vonden plaats in een sfeer van erotische heimelijkheid. Is zij erin geslaagd van Bruno haar opvolger te maken?
“Een nacht in ‘43” is het slotverhaal. Op een decembernacht in 1943 doodde een salvo uit een fascistische mitrailleur 11 burgers. Afgrijzen, medelijden en panische schrik maakten zich meester van de bevolking in de stad. Hoe valt dat te rijmen met het algemene voornemen om tijdens het proces in 1946 de moordenaars vriendelijk tegemoet te treden?

“Goede avond, beste lezer! Hoe gaat het ermee? Kom toch binnen, ga zitten en neem even de tijd. Ik zal je wat vertellen,” lijkt Giorgio Bassani te zeggen aan wie dit boek ter hand neemt. In een rustige, aanschouwelijke stijl, neemt Bassani je mee in zijn bijzondere stad met haar opmerkelijke geschiedenis. Wat de auteur vertelt is tegelijk alledaags en bijzonder, diepmenselijk, erg genuanceerd, contextrijk en opgebouwd uit vele laagjes. Aan de oppervlakte simpel, maar met een enorme psychologische en sociologische diepgang. En het is net die onderstroom die spreekt, die de verhalen zo krachtig maakt. Ze zijn soms moeilijk toegankelijk, vereisen wel wat concentratie, de inhoud geeft zich niet onmiddellijk prijs maar uiteindelijk vallen de puzzelstukjes in elkaar.
Meesterlijk is hoe Bassani een sfeer weergeeft. Welke stemming hangt er achter bepaalde woorden? Wat schuilt er in een blik? Wat wordt niet uitgesproken? Wat zegt die houding? Welke verwachtingen worden er gekoesterd? Daarbij bedient hij zich regelmatig van een flinke portie ironie. Daarnaast geeft hij een erg aanschouwelijk beeld van Ferrara. Wie er was of een stadsplan heeft, kan alles mee volgen van buurt tot buurt, van straat tot straat, van de bogen tegenover het muurtje naast het kasteel tot het palazzo waar ooit Garibaldi op het balkon heeft gestaan. De meeste straten, pleinen en monumenten hebben nog dezelfde naam. En de muren zijn zo goed als helemaal intact gebleven. Dat maakt Ferrara tot op de dag van vandaag erg uniek en daar refereert de titel van het boek naar. Volledig terecht.
De eerste 2 verhalen spelen zich geheel voor de Tweede Wereldoorlog af, het tweede grotendeels einde 19de eeuw. Ze gaan over het samenleven van individuen, families, gemeenschappen. Al dan niet in symbiose. In de volgende 3 heeft de oorlog, voorafgegaan door de opkomst van het fascisme, een beslissende rol. Geen horrorverhalen zoals bij Elie Wiesels “Nacht”. Nee, de gruwel van de oorlog zelf laat Bassani buiten beschouwing. Waar het in zijn vertellingen om draait, is het samenleven zelf. Als geen ander kan hij de vinger op de wonde leggen van de na-oorlogse periode, een bevolking in beeld brengen die vol zelfvertrouwen de politieke dwalingen achter zich wil laten en met een schone lei opnieuw wil beginnen. Bassani schuwt de controverses niet. Het zal menigeen verbazen dat de auteur, zelf van joodse origine, joden portretteert die tot het fascisme aangetrokken waren, die zich pas in een latere fase ervan afgekeerd hadden. Of het nu gaat om de politiek, de justitie of de nieuwe stadsbestuurders, in zowat alle segmenten van het na-oorlogse Ferrara zaten aangebrande figuren die trachtten een modus vivendi te vinden om in vredestijd voort te kunnen met hun leven. Bassani constateert, schrijft en vertelt. Met zijn mooie beeldspraak slaat hij vaak spijkerhard de nagel op de kop. Hij kan het duale van de maatschappij perfect in woorden vatten. De sfeer van de nieuw aangebroken vredestijd weergeven, en daarmee het plotse verlangen om te vergeten. Maar kan men vergeten door het eenvoudig te willen?
“Binnen de muren” lezen was voor mij een literair genoegen en daarnaast heb ik inhoudelijk erg veel opgestoken van dit boek. Die muren van Ferrara: mochten ze ogen, oren en een tong hebben, ze zouden kunnen vertellen. Maar dat hebben ze niet en daarom doet Bassani het. De muren zijn er nog, de geladen sfeer van het dubieuze politieke verleden uit de eerste helft van de 20ste eeuw is verdwenen. Die wordt uitstekend weergegeven in dit boek.

Toegevoegd aan mijn lijst "Italië": literatuur van Italiaanse auteurs of van niet-Italiaanse schrijvers waarin Italië een belangrijke rol speelt.