Moreel geworstel

Oost-Polen, ca. 1944-1946. Kort na de Tweede Wereldoorlog denkt de stevig gebouwde oostfrontsoldaat Walter Proska terug aan wat voorbij is en aan de keuzes die hij heeft gemaakt. Aan zijn tijd aan het front, de ontmoetingen die bepalend zijn geweest en de wegen die hij is ingeslagen.

In de zomer van 1944 keert Walter Proska terug uit verlof naar Kiev, waar hij als Duits soldaat al 3 jaar aan het front heeft gestreden. Door een aanslag raakt zijn trein niet verder dan de Rokitno-moerassen, ergens bij het (huidige) drielandpunt tussen Polen, Oekraïne en Wit-Rusland. Doorreizen naar Kiev kan hij wel vergeten. Het plaatselijke Duitse bataljon dat hem vindt, heeft net iemand verloren en is omringd door vijanden. Nieuw bloed ziet de sadistische bevelvoerder wat graag komen! Hij belt vlug met zijn overste: Walter Proska is hier en blijft. Het leven is er hard, naast de onberekenbare vijanden voeren ook de muggen en vliegen oorlog tegen hen. Tijdens het wachtlopen sluit Walter vriendschap met Wolfgang, een jonge soldaat die lang niet zeker is of hij zich wil blijven inzetten. De Duitse hoogmoed en het vervloekte bewustzijn van uitverkorenheid zijn hem teveel. Hij voelt zich bij de neus genomen door de nationalistische rattenvangers en doorziet hun valse, gemene en moorddadige retoriek. In Walter ontmoet hij een gelijk gestemde…

In dit boek dat draait om de Tweede Wereldoorlog gaat het niet zozeer over de aspecten die meestal in zulke romans dominant zijn, zoals rassenkwesties en antisemitisme. Hier overheerst het morele geworstel van een soldaat met de ideologie die “zijn mensen” achternalopen. Maar ook de “andere kant” heeft plichten en verwachtingen. Het gaat om keuzes met verstrekkende, heftige gevolgen. Door de laatste fase van WO 2 en de periode onmiddellijk erna te belichten, legt Lenz de vinger op de wonde.
Het is steeds weer een genoegen om een verhaal van Siegfried Lenz te lezen. Hij vindt moeiteloos de juiste toon om de lezer te boeien. Dit is een van zijn eerste boeken en bepaalde ingrediënten die zijn latere werk kenmerken zijn al aanwezig: qua thematiek is er de strijd met het geweten, qua stijl de vlotheid, gevatheid, terloopse humor. Net als in het latere werk geeft hij geen jaartallen maar plaatst merktekens als tijdsindicaties waarop de lezer zich kan oriënteren. Tussen de schaarse plaatsaanduidingen valt Lyck op (Mazurië, nu Polen, toenmalig Oost-Pruisen), waaruit hoofdpersoon Walter Proska afkomstig is en waar de auteur zelf geboren werd.
De andere boeken die ik van deze auteur las stralen meer wasdom uit. In dit boek miste ik de kracht en de sterkte van het andere werk. Ik sluit me aan bij wat Jos Kunze – met het latere oeuvre van Lenz in gedachten - in zijn recensie (Hebban, 21 jun 2019) schrijft over dit boek: het kan beter, en dat werd het ook.