1000 jaar ideeëngeschiedenis, fascinerend gereconstureerd

Middellands Zeegebied 500-1500. Violet Moller leidt de lezer rond in 7 middeleeuwse steden: Alexandrië, Bagdad, Cordoba, Toledo, Salerno, Palermo en Venetië. Elk van deze plaatsen herbergde in een bepaald tijdgewricht cruciale kennis uit de oudheid die dankzij begaafde geleerden gelokaliseerd, bewaard en gecommuniceerd werd. Via die weg zijn deze ideeën aan de vernietiging ontsnapt en tot ons gekomen. In deze kenniscentra passeren we langs bibliotheken, schrijvers, vertalers, hertalers en uiteindelijk drukkers. 3 auteurs uit de oudheid krijgen een hoofdrol toebedeeld: de wiskundige Euclides (als auteur van De Elementen), de astronoom Ptolemaeus (schrijver van De Almagest) en de geneeskundige Galenus (auteur van vele teksten over zijn vakgebied). Hun wetenschappelijke geschriften ontmoeten elkaar in de weergaloze bibliotheek van Alexandrië. Als die in verval raakt, komen ze via Constantinopel en het Midden-Oosten in Bagdad terecht, dat omstreeks de 9de eeuw dankzij enkele opeenvolgende goede heersers een belangrijk kenniscentrum werd. Daar werden geschriften vertaald in het Arabisch. Een eeuw later neemt het Cordoba van de Ummayyaden deze rol over. Later wordt het noordelijker gelegen Toledo een belangrijk centrum voor de uitwisseling van wetenschappelijke kennis tussen moslim- en christelijke wereld. Grote ideeën van de oude Grieken en de middeleeuwse islam dringen van daaruit door tot West-Europa. Geschriften worden er vertaald van het Arabisch naar het Latijn. Salerno stond van in de 9de eeuw vooraan als het ging om medisch onderwijs. Medische studies uit Noord-Afrika die tot de Alexandrijnse traditie behoorden bereikten de stad. In Palermo ontstond in de 11de eeuw aan het hof van de Normandische vorsten een gunstig wetenschappelijk klimaat met heersers die door hun persoonlijke intellectuele belangstelling de grenzen van de wetenschap verlegden. In Venetië tenslotte schoten eind 15de eeuw drukkerijen wortel. Dankzij het gunstige, open klimaat en handel was er welvaart en rijkdom en in het zog van de kooplieden volgden manuscripten die hier gedrukt en verspreid werden.
We weten dat de humanisten tijdens de renaissance de ideeën uit de klassieke oudheid herontdekten en opnieuw onder de aandacht brachten. Hoe deze teksten uit de oudheid - waarvan nog weinig origineel rest, hooguit enkele fragmenten papyrus – tot ons zijn gekomen, daarin brengt dit boek klaarheid. Vanaf het eerste blad neemt Violet Moller de lezer mee in haar verhaal en houdt deze vast tot op de laatste pagina. Zij laat op verhelderende manier zien hoe deze ideeën een periode overleefden waarin in het christelijke Europa kloosters de boekproductie domineerden. Zij focusten zich vooral op heiligenlevens en christelijke geschriften en verwaarloosden alles wat uit de “heidense” oudheid kwam. Moller leert ons de routes kennen waarlangs deze waardevolle kennisoverdracht toch gebeurde.
De mogelijkheden die maakten dat deze teksten en ideeën overleefden krijgen veel aandacht. Zij isoleert 3 bepalende factoren, die in elk van de behandelde steden voorhanden waren: geregelde aanvoer van fondsen en teksten; een groep begaafde en geïnteresseerde mensen en een sfeer van tolerantie tegenover verschillende nationaliteiten en religies. Samen met de enthousiaste steun en nieuwsgierigheid van de heersende regimes en veilige bewaarplaatsen waren dat de manieren waarop wetenschappelijke ontdekkingen uit de oudheid levend gehouden werden tussen 500 en 1500.
Niet enkel de fascinerende reis van de manuscripten en ideeën uit de oudheid komt aan bod, ook de steden, de heersers, de geografische, politieke, maatschappelijke en religieuze context komt volop tot zijn recht in het verhaal, en niet te vergeten het leven van de mensen – bekend of minder bekend - die bepalend zijn geweest, ermee aan de slag zijn gegaan, de teksten opdiepten, koesterden, bewaarden, kopieerden of beschermden.
De auteur is het niet eens met de recente kritiek op de opvatting dat het er op religieus gebied tolerant aan toe ging in Al Andalus. Zij baseert dit op het feit dat er ook niet-moslims topfuncties konden bekleden. Daartegenover staat dat niet-moslims een belasting moesten betalen omdat ze een ander geloof hadden èn dat ze niet alle lagen van de bevolking - maar slechts de toplaag - heeft belicht.
1000 jaar ideeëngeschiedenis op fascinerende wijze getraceerd in een verzorgd uitgegeven boek, met kaarten en registers.

Toegevoegd aan mijn lijst "Middeleeuwen", non-fictieboeken die ten minste voor een aanzienlijk deel de middeleeuwen (500-1500) belichten.