Geworteld in Duits gebied

Silezië, 1934-1950. Tussen 1994 en 2012 reist Laura Starink meermaals naar Silezië, waar haar moeder geboren is. Het ligt op het drielandenpunt waar eens het Duitse Rijk, de Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie en het Russische tsarenrijk samenkwamen. De bevolking was sinds mensenheugenis een mengeling van Duitsers, Polen, Moraviërs, Tsjechen en joden. Je hoorde er Duits, “Wasserpolnisch”, Moravisch, Tsjechisch en Jiddisch. Duitsers noemden zich Sileziërs, Polen waren Slonzaken en Tsjechen stonden bekend als Slezaken.
Toen haar moeder er in 1924 geboren werd, was het een verre uithoek van het Duitse Rijk. Laura Starink wil weten hoe de familie zich in de nazitijd heeft gedragen. “Je groeide op in die ideologie en die beïnvloeding ging zo ongemerkt dat wij jongeren het helemaal niet in de gaten hadden,” zegt haar moeder hierover. Natuurlijk was zij bij de Jungmädl (nationaalsocialistische jeugdbeweging), want lidmaatschap was verplicht. Toch bleef ze lid van een door de nazi’s niet graag geziene katholieke groepering (Silezië is rooms-katholiek). Haar vader was leraar aan de plaatselijke Pestallozischule, in de nazitijd omgedoopt tot Adolf Hitlerschule… Hij wordt er op de vingers getikt na een afwijkende opinie over het begrip nationalisme in zijn les... Van de NSDAP is hij nooit lid geweest. Zo ontstaat een rijk genuanceerd beeld van het leven in Silezië in de nazitijd.
Begin 1945 liep de Tweede Wereldoorlog ten einde. Terwijl West-Europa zicht had op bevrijding, was men in het oosten als de dood voor de komst van de Russen. Deze angst was door de nazipropaganda opgezweept, maar bleek reëel… Vrouwen en waardevolle voorwerpen waren niet langer veilig. Wat lang een verre oostelijke uithoek was van het Duitse Rijk, werd nu het westen van Polen. Straten en dorpen kregen Poolse namen, Pools werd de voertaal. Weldra arriveerden de eerste nieuwe bewoners uit Oost-Polen, dat geannexeerd was door de USSR. Zij kregen de huizen van de Sileziërs toegewezen. Joden en krijgsgevangenen waren bevrijd uit concentratiekampen als Auschwitz, maar deze kampen bleven nog verder bestaan om Duitse dwangarbeiders in onder te brengen… Ondertussen werden bewoners uit vroegere Duitse gebieden als Silezië, Pommeren en Oost-Pruisen door de nieuwe heersers verdreven en massaal in westelijke richting gedeporteerd. In het verwoeste Duitsland zat niemand op hen te wachten. Wie toch in Polen bleef werd van overheidswege veracht en vernederd. Er hing jarenlang een uitwijzingsbevel boven hun hoofd. Eenmaal Pool geworden, was het gedurende tientallen jaren onmogelijk om het communistische land te verlaten. Pas sinds de val van de Muur (1989) krijgen de verhalen over de verdrijving van de Duitsers uit het oosten geleidelijk aan de evenwichtige plek in de geschiedenis die ze verdienen.

Een prachtig boek. Het 20ste eeuwse verleden van haar familie van moederskant, verweeft Laura Starink met de lang verzwegen geschiedenis van Silezië, het drielandenpunt waar Polen, Tsjechië en Duitsland elkaar ontmoeten. Ze doet dit met veel diepgang, empathie en interessante zijsprongen. Ze ontmoet overgebleven familieleden en onderzoekt schriftelijke bronnen van overledenen. Ze gaat ter plaatse en bezoekt locaties waar leden van haar familie hebben gewoond, gewerkt, gevangengezeten en zijn gestorven. De jaren 1934-1950 vormen de kern, maar deze data worden meer dan eens overschreden. En niet alleen haar familie, maar de hele Silezische gemeenschap wordt bekeken en in het licht geplaatst van internationale ontwikkelingen die zich tijdens de woeligste periode van de 20ste eeuw hebben voorgedaan. Hoewel bekend uit boeken als Keith Lowes “Het woeste continent” is het toch even schrikken om te lezen dat plaatsen als Auschwitz na de bevrijding nog een tweede leven kregen om Duitse dwangarbeiders (waaronder een tante van de auteur) te huisvesten. Luchtiger qua toon, maar evenzeer veelzeggend, is dat na WO II in Silezië door de nieuwe machthebbers Duitse Schlagers werden verboden en zelfs bierkaartjes met Duitse tekst uit cafés werden geweerd.
Laura Starink heeft haar knap uitgewerkt boek voorzien van kaarten en een stamboom van haar familie. Korte Duitse tekstfragmenten die opgenomen zijn in de tekst, zijn vaak onvertaald gebleven.