Scherpe ogen en vlotte pen

Litouwen, 13de-21ste eeuw. Het land wordt samen met Estland en Letland in één adem genoemd, maar etnisch, historisch of cultureel is er weinig dat hen bindt. Kunstminnaar en -kenner Kurt Van Eeghem reisde naar Litouwen. Vilnius en Kaunas, de 2 belangrijkste steden, bezocht hij uitgebreid, betrad er kerken, paleizen, overheidsgebouwen en concertzalen. Hij zag, voelde, bewonderde en schreef.

Litouwen ontstond circa 1230, toen grootvorst Midaugas de heidense stammen uit de regio onder zijn gezag bracht. Hij werd vermoord en het land kreeg een groothertog, die de Poolse kroon verwierf. Het Pools-Litouwse Gemenebest was geboren, dat uitgroeide tot het meest omvangrijke land van Europa. Het sterkte zich uit tot ver voorbij het huidige Oekraïne, maar verschrompelde in de volgende eeuwen. Eind 16de eeuw werd Vilnius als hoofdstad voor Krakau geruild, werd Litouwen het kleine broertje en keek de Poolse adel op het volk neer. Het Litouws, een Indo-Europese taal verwant aan het Sanskriet, verpieterde tot de taal van het platteland. In opleidingen en openbare functies was Pools vereist. Ondanks alles overleefde het Litouws en werd Vilnius de meest noordelijke barokstad van Europa. In 1795 verdeelden Rusland, Pruisen en Oostenrijk-Hongarije het Pools-Litouwse Gemenebest onder elkaar. Litouwen was van de kaart geveegd, kwam onder tsaristisch gezag met Russisch als voertaal. Pas in 1918 – na een Duits intermezzo (1915-1918) – kreeg het zijn naam terug en verwierf de onafhankelijk. Maar niet voor lang. Voor de Tweede Wereldoorlog werd Litouwen als gevolg van het Molotov-Ribbentroppact toegewezen aan de Sovjets, in 1941 bezet door de Duitsers en na de oorlog geannexeerd als Sovjetrepubliek. Sinds 1991 – na een moeizame onafhankelijkheidsstrijd – staat het land op zichzelf.

Vilnius is een bruisende hoofdstad. In de tijd van het Pools-Litouwse Gemenebest bepaalden de katholieken het aanzien van de stad. Er is geen straat zonder kerk. Voor de grote joodse gemeenschap was Wilna – zoals ze de stad noemden - het “Jeruzalem van het noorden”. Begin Tweede Wereldoorlog, toen de Duitsers het bewind overnamen, werd in enkele maanden 600 jaar joodse aanwezigheid vernietigd… Velen vonden de dood in Paneriai aan de rand van Wilna. De Sovjets vormden veel kerken om tot musea, winkels, sporthallen of fabrieken. Sinds de onafhankelijkheid begin jaren 90 worden ze met veel zorg gerestaureerd en hun rijke architectuur krijgt opnieuw de plaats in het straatbeeld die ze verdient.
Kaunas, de tweede stad, heeft twee gezichten. Toen in 1919 Polen Vilnius veroverde, werd Kaunas de hoofdstad. Naast het oude, idyllisch stukje middeleeuwen aan de samenvloeiing van Neris en Memel, ontstond tijdens het interbellum een nieuwe stad. Aan het eind van die periode straalde ze een groot zelfvertrouwen en optimisme uit, dat zich weerspiegelde in een kwaliteitsvolle architectuur. Deze trotse stad met alles erop en eraan is de Culturele Hoofdstad van Europa 2022.

De Litouwers zijn erin geslaagd om de lethargie uit de Sovjetjaren om te buigen tot een aanstekelijke slagvaardigheid. De economie groeit hard en dat merkt men in de steden. Aan de rand ervan schurken woontorens tegen elkaar aan, als grauwe en eentonige relicten van het communisme. Op het platteland, waant men zich vaak nog in vroegere tijden, waar de oude boerenbevolking het na een halve eeuw Sovjetverleden verleerd is om voor zichzelf te zorgen.

“Wie dit boek leest, wil zo snel mogelijk naar Litouwen,” verzekert de achterflap. Dat is waar! Ik was er in 2017 en wil er opnieuw naartoe, om te zien wat Kurt Van Eeghem met zijn scherpe ogen waarnam en met vlotte pen beschreef. Eigenlijk wil ik ontdekken wat Van Eeghem niet beschreef en ik wel had verwacht: bossen, meren, rivieren, duinen en velden. Hij bleef er oorverdovend stil over en geeft dat ook toe alsof het een schuldbekentenis is. Het is een boek over steden en cultuur geworden, met Vilnius in de hoofdrol, Kaunas als verrassing en bijdragen over Klaipeda en Trakai.
Een plannetje van Litouwen is opgenomen, maar plattegronden van Vilnius en Kaunas ontbreken. Enkele illustraties zouden een meerwaarde zijn bij de beschrijvingen.
De pittige, onnavolgbare en prikkelende schrijfstijl maakt het boek erg aangenaam om te lezen.