Logboek van de laatste maand gewapende vrede

Duitsland, augustus 1939. Nazi-Duitsland maakt al een tijd een onvoorspelbare indruk. Het blijft groeien, bezet vreemde landen en regio’s, bereidt het leger uit en bewapent zich. Nu vindt Hitler dat Danzig (Gdansk, PL) weer Duits moet worden… De internationale gemeenschap is vastbesloten dat niet te laten gebeuren. Wordt een oorlog vermeden of zet Hitler de vrede schaakmat? Augustus 1939 is een spannende maand…

Alles wijst erop dat de Wehrmacht zich op oorlog voorbereidt. Dat was in de zomer van 1938 ook al zo. Toen hebben Groot-Brittannië en Frankrijk het conflict diplomatiek opgelost tijdens de Conferentie van München (29 en 30 aug 1938), ten koste van Tsjechoslowakije, dat Sudetenland moest afstaan. Hitler interpreteerde dat als een teken van zwakte. In maart 1938 was Oostenrijk al geannexeerd en ondertussen zijn ook Bohemen en Moravië (Tsjechië) ingepikt. Is het nu de beurt aan Polen?

In Danzig, de crisishaard, de oude Hanzestad waar de Weichsel (Wisla) in de Oostzee uitmondt, voelt meer dan 90 % zich Duits. Na de Eerste Wereldoorlog werd Danzig - ooit een deel van het Duitse Rijk - een onafhankelijke Vrije Stad. Polen kreeg vrije toegang tot de haven door de Poolse Corridor die Oost- en West-Pruisen scheidt. Hitler wil Danzig en de corridor herenigen met zijn Groot-Duitsland. Warschau is tegen, want als dat gebeurt is Polen helemaal afgesloten van de Oostzee. In de stad zelf rijden Duitse legervoertuigen en nemen Duitse officieren hun intrek.

Een diplomatiek pingpongspel trekt zich op gang, waarin Londen en Berlijn de hoofdtoon voeren en Moskou zich gedraagt als een hond in een kegelspel.

Aan de zijlijn van deze crisis staan tal van gewone mensen met betekenisvolle verhalen. De student JF Kennedy is op rondreis in Europa en observeert de politieke situatie. Net als iedereen - vriend of vijand van het Duitse Rijk - is hij vol lof over de Autobahnen. Thomas en Katia Mann, inwoners van de VS, zijn met vakantie op het continent. De joodse ouders van Katia zijn nog in Duitsland en hopen te ontkomen naar Zwitserland. Een jeugdvriend uit Linz ontmoet Hitler begin augustus in Bayreuth, waar ze samen het Wagner Festival bijwonen. In de VS neemt Albert Einstein vakantie op Long Island en gaat zeilen. Hij helpt joodse mensen naar de VS door zich voor hen borg te stellen. Zelf heeft hij zijn geliefde Berlijn verlaten nog voor de nationaalsocialisten aan de macht kwamen.

Hauke Friedrichs haalt aan wat er van dag tot dag gebeurde tijdens de laatste maand van gewapende vrede voor de Tweede Wereldoorlog uitbrak. Een logboek van grote en kleine feiten. De politieke chaos is ontzettend goed beschreven, de nervositeit van de leiders merkbaar op elk blad. Vreugde, ontgoocheling, wanhoop, onmacht, woede. De lezer wordt meegetrokken in de verwarring die zich bij haast iedereen manifesteert, zonder het overzicht te verliezen. Friedrichs rijdt zich niet vast in oeverloze details. Met een emotie drukt hij meer uit dan met paginalange uitweidingen. Aanvullende uitleg of verduidelijking doseert hij zorgvuldig en als lezer heb je het gevoel dat die op het juiste moment komt om de nodige achtergrond te kennen en het overzicht te bewaren. Bijzondere aandacht is er voor betekenisvolle details, die samen met de emoties kleur geven aan de sfeer die er heerst. Wat eten ze? Hoe gaan ze gekleed? Wanneer verheffen ze hun stem? Welke intonaties gebruiken ze? Aanschouwelijk en filmisch.
Wat ontbreekt is een kaart. Zeker van Danzig en omgeving mocht er een opgenomen zijn.
Een prachtig boek dat geen moment verveelt en blijft boeien tot de laatste pagina.