Tussen nazi en goelag

Oekraïne / Duitsland, ca. 1900 –1956. De Duitse auteur Natascha Wodin windt er geen doekjes om. Haar familie heeft het hard te verduren gehad. Vooral haar moeder Jevgenia. “Als je gezien had wat ik heb gezien,” herhaalde ze steeds. Maar verder kwam ze niet. Natascha kan het haar niet meer vragen, want Jevgenia is al lang dood. Van haar leven bestaat niets meer dan wat zwart-witfoto’s, een kopie van een trouwakte en een icoon die ze ooit uit Oekraïne heeft meegenomen…
Op haar zoektocht belandt Natascha in Marioepol, een havenstad in zuid-oost-Oekraïne, aan de Zee van Azov. Daar woonden Jevgenia’s voorouders langs moederskant in een van de voornaamste huizen in de stad. Alleen de Witte Datsja was nog luxueuzer. Die was eveneens eigendom van verwanten van moederszijde; de meest schitterende bals en tuinfeesten vonden er plaats. Bij het uitbreken van de Russische Revolutie (1917) was er aanvankelijk feeststemming in Marioepol. De rode vlaggen, het zingen van de Marseillaise en het proosten op de vrijheid gingen gepaard met het verwijderen van portretten van de tsarenfamilie. Zowel de vader als de broer van Jevgenia waren gegrepen door het revolutionaire gedachtegoed. Beseften ze wel welke idealen ze hadden? Dat ze mensen als zijzelf bestreden? Een paar dagen later vielen er schoten en werd het huis met geweld leeggehaald. Voor de familie was het duidelijk dat ze bij de mensen van gisteren behoorden.
Afscheid nemend van hun oude leven, waaierden de gezinsleden uit elkaar. Het leven en de terreur onder het Sovjet- en naziregime maakte overlevers van hen. Jevgenia en haar man kwamen in Duitsland terecht, waar ze als Slaven in de rassenhiërarchie maar net boven Roma en joden stonden. Na de oorlog dreigden ze te worden gerepatrieerd naar de Sovjetunie, waar Stalin hen zou beschouwen als verraders en recht naar de goelag kon sturen. Na de dood van Hitler overgeleverd worden aan weer een meedogenloze despoot, dat zagen ze niet zitten… Wachtte hen een toekomst in Duitsland, waar ze werden bekeken als relicten van de verloren oorlog waar niemand aan herinnerd wilde worden?

Een halve eeuw later wil Natascha Wodin begrijpen wat haar moeder heeft gevoeld, wat haar onophoudelijke, onmetelijke verdriet is geweest. Welk geheim ging er schuil achter de steeds terugkerende zin “Als je gezien had wat ik heb gezien”?

De zoektocht van de auteur naar haar voorouders en verwanten, resulteert in een hele stamboom die gestoffeerd wordt met steeds meer concrete gegevens over elk van de gevonden personen. Het onderzoek vordert zelfs zo goed dat de schrijfster op een gegeven moment aangeeft dat ze er zelf genoeg van heeft, dat ze niemand meer wil vinden. De lezer is deelgenoot van het spannende speurwerk maar dient eveneens elk van deze mensen uit elkaar te houden. Want allemaal hebben ze een eigen persoonlijkheid, levensloop en betekenis die bijdraagt aan het verhaal. Van essentieel belang om de familiale context te kennen. Ik miste een afgedrukte stamboom in het boek met de namen, plaatsen en data, waar je als lezer kan naar teruggrijpen.
Gaandeweg komt er meer vaart in het boek dat geschreven is door een erg vaardige auteur! Mooie en vlot lopende zinnen vertellen deze familiegeschiedenis, die iconisch is voor het drama dat een hele maatschappelijke klasse in oostelijk Europa is overkomen in de eerste decennia na de Russische Revolutie. Geklemd tussen nazi en goelag. Vriendelijk bejegend worden, was een uitzondering. De rauwe wereld waarin het gezin terechtkomt, geeft de schrijfster op een grootse en waardige wijze gestalte. Ondanks het aangrijpend beschreven geploeter, het telkens opnieuw moeten beginnen en het met heimwee doorspekte verdriet, is dit een verhaal van hoop, wederopstanding en het veroveren van een plaats in een telkens weer veranderende werkelijkheid. Erg moedig van de auteur om haar eigen voorgeschiedenis - waarover lang gezwegen is - zo openhartig en literair te verwerken.