Doorschijnende structuur

Soms denk je een verhaal te kennen, maar zit je er toch naast. Dit boek is er een voorbeeld van. Waarschijnlijk ben ik niet de enige die aan James Dean denkt bij de Engelse titel "East of Eden". Die heb ik niet gezien, maar als je de samenvatting van het scenario leest, lees je ongeveer het verhaal op de achterflap van dit boek: de geschiedenis van de broers Aron en Caleb. Maar net als het scenario van de film, is dit alleen maar het laatste kwart van het boekverhaal. Waarom staat het dan toch bekend als het verhaal van alleen die twee, en wordt dat zelfs gepromoot door de uitgever?

Je ziet het vaker. Ook De Graaf van Montecristo lijdt eraan. Dat boek is bekend van vele verfilmingen die zich voornamelijk concentreren op het eerste stuk van het boek (gevangenneming, ontsnapping en het vinden van de schat) en het laatste hoofdstuk (glorieuze terugkeer in de maatschappij). Dat de bulk van het boek - echt veel meer dan de helft - bestaat uit gedetailleerde wraakneming op allerlei bijfiguren is alleen bij lezers van het origineel bekend. Eerlijk gezegd vond ik dat tussenstuk (qua volume de hoofdmoot dus) inderdaad een stuk minder, dus begrijp ik die scenarioschrijvers wel. Met de voorkennis die ik had vanuit de films, viel Montecristo me als boek dan ook tegen.

Is het eerste driekwart van Ten Oosten van Eden dan de moeite van het navertellen of verfilmen niet waard? Nee, dat vind ik niet. Steinbeck toont zich ook nu weer een begenadigd beschrijver van de vele verschillende karakters en zet ze overtuigend neer. Het blijkt in deze familiegeschiedenis niet alleen te gaan om de tweeling Aron en Caleb, maar daaraan voorafgaand ook om Adam en zijn halfbroer Charles. En dan laat ik de figuren buiten de familie Trask, waaronder de familie van Steinbeck zelf, daar nog even buiten. Adam is de vader van Aron en Caleb, al laat het boek de mogelijkheid open dat Charles dat ook zou kunnen zijn. Let op de herhaling van de initialen A en C, die nadrukkelijk het verband leggen met de Engelse namen Cain en Abel, de zonen van Adam en Eva uit Genesis. Deze bijbelse broedermoord is dan ook het grote terugkerend thema van het verhaal, al is er in Steinbecks boek geen sprake van fysieke broedermoord.

Maar ik vind dit boek niet Steinbecks beste. Zelf vond hij het wel degelijk zijn magnum opus. Hij schreef het op latere leeftijd. En het is zijn meest literaire boek, vermoed ik (ik heb ze lang niet allemaal gelezen). Maar dat is precies het manco, volgens mij. Steinbeck heeft er te veel structuur opzettelijk in willen leggen. Het staketsel van zijn bouwplan is nog te duidelijk zichtbaar. Dat zit er naar mijn smaak iets te opgelegd in. Wat dat betreft vond ik De Druiven der Gramschap (Grapes of Wrath dus) mooier. Het verhaal verloopt daar natuurlijker, de schrijver lijkt het meer vanuit zijn emotie geschreven te hebben.

Toch is dit een heel mooi boek, een aanrader. Mooie natuurbeschrijvingen, psychologische diepgang, drama: Steinbeck is een rasverteller.