Onverwoestbaar én elastisch

Frits van Oostrom heeft een behoorlijk gedeelte van zijn leven besteed aan het bestuderen van het verhaal Van den Vos Reynaerde.
Een boek wat ik op de middelbare school zoals zoveel mensen tegenkwam als optie voor de ‘boekenlijst’. De aanprijzing van de leraar Nederlands (in versvorm, niet gemakkelijk, maar wel intrigerend en een goed voorbeeld van Middeleeuwse literatuur) deed mij toen afzien van het lezen er van. Je liep het risico van heel ingewikkelde vragen. Dat klonk toch wel iets te risicovol.

Opmerkelijk overigens dat bijna iedereen deze titel wel kent. En dat het ook opmerkelijk veel wél gelezen wordt. Voor zo’n oud boek (gedateerd rond 1250, ongeveer dezelfde tijd als onze gemeenschappelijke Alma Mater Hebban olla vogels-etc, wat dateert uit 1100). Best een prestatie.

Oorspronkelijke schrijver van de Reynaert is Willem ‘die Madocke maeckte’. Een historische figuur. Madocke als boek is verdwenen. Wat is gebleven is zijn verhaal over Reynaert. Het verhaal is in het oud Nederlands opgeschreven, maar kent zijn bron in een Franse verhaaltraditie getiteld Roman de Renart. Een aantal verhalen rond het thema vos. Niet één boek, maar losstaande, en toch gerelateerde, vertellingen. Als takken aan een boom. De losse Franse verhalen zijn de eerste weerslagen van oraal overgedragen verhalen. Deze eerste reeks Middeleeuwse boeken vormen als het ware de eerste ‘gestolde’ versies van deze vertel-verhalen.

Van Oostrom beschrijft alle aspecten van het verhaal Reynaerde één voor één. Je krijgt daarmee een veelzijdig en veelkleurig beeld van de Vos Reynaerde. Zijn taal is vlot, toegankelijk en met humor. Dat maakt het uitermate prettig leesbaar.
Verder is het een prachtig mooi vormgegeven boek. Naast de hoofdtekst van van Oostrom met erg mooie illustraties die ook iets toevoegen, bevat het boek een uitgebreide verantwoording en verdieping met als titel Aantekeningen, een zeer uitgebreide literatuurlijst en register. Tevens is een nieuwe (de nieuwste) editie van de Middelnederlandse tekst (naar alle bronnen) opgenomen onder de titel Van den vos Reynaerde, met een aparte inleiding en toelichting in de tekst. Kortom: het boek biedt veel waar voor zijn geld.

Het verhaal van de vos Reynaert is een behoorlijk gewelddadig. Ik kende het niet in detail maar stond versteld over de hoeveelheid geweld die gebruikt wordt. En ook heel expliciet. De Pastoor die een teelbal verliest, een onthoofde haas. Het gaat zo maar door. Ook zit het boek vol met (homo) erotische verwijzingen, bespottingen van kerk, geestelijkheid, edelen en koning.

Van Oostrom probeert Reynaert met de kennis van nu te diagnosticeren, en komt uit op de conclusie ‘pychopaat’. Toch lijkt de boef Reynaert ook sympathie op te wekken. Naast een gewetenloze schurk die zijn medeburgers beduvelt en vermoordt en ook nog zijn straf ontloopt blijkt er in de caleidoscoop van meningen ook een interpretatie mogelijk te zijn waarin Reynaert een verzetsstrijder is die strijdt voor de vrijheid tegen de gevestigde orde. Die zijn vrijheid verdedigt tegenover de heersende elite, en die zich in tijden van oorlog ontwikkeld tot een symbool van verzet en vrijheid. Een eenling tegen de gevestigde macht cq staat. In die zin een mega-actueel boek! Interessant! De basistekst is al eeuwen dezelfde, maar interpretaties en tekst-aanpassingen hebben inmiddels vele doelgroepen gediend.

Er zijn niet heel veel boeken waar het aantal boeken, commentaren en woorden tezamen een veelheid is van de oorspronkelijke tekst. De bijbel is wellicht een onbetwiste koploper. Maar ergens in de top 10, vermoed ik, staat ook de Vos Reynaerde. En van Oostrom laat ze allemaal de revue passeren. Allemaal? Ja, allemaal! En dat zijn er nogal wat. Ook worden de verschillende aspecten nauwgezet geschreven. Interessant vond ik de discussie of dit boek een moraal heeft. Een aanklacht tegen koningschap? De tekortkomingen van het (prille) rechtssysteem? Het eindeloze egoïsme van mensen? Deze vraag lijkt een beetje op de discussie rond Machiavelli en zijn boek ‘de Vorst’. Is dit het handboek voor de tiran? Of een expliciete waarschuwing aan het volk over die tiran? Interessante discussie.

Dit is een boek met pretenties. Dat begint al met de titel: ‘de REYNAERT’, in kapitalen inderdaad. Er staat geen accent op de ‘e’, maar het dat had ook zomaar gekund: dé REYNAERT. Het is dus niet zomaar een boek, nee, het is een statement. Het is Dé Reynaert. Het is het alles omvattende boek. Je hebt Dé Bijbel en er is Dé Reynaert. En dat klopt ook wel. Ik denk niet dat het verstandig is dat ooit iemand zich nog waagt aan een boek over dit onderwerp. Alles wat er gezegd en te zeggen is staat in dit boek. Het is klaar!

Tot slot nog een, voor mij, veelzeggend citaat van van Oostrom: ‘Iedereen ziet Reynaert door zijn eigen prisma. Het beeld van de vos vertoont zo’n beetje alle kleuren van de regenboog. Van antichrist tot rolmodel, van baarlijke duivel en staatsvijand tot volksheld, vrijheidsapostel, vrije jongen, vrolijke snuiter. We zien overal selfies met Reynaert: boegbeeld van burgerlijke ongehoorzaamheid, kleine zelfstandige, nationalistisch, academisch, socialistisch, flamingant, heemkundig, volks, burgerlijk, rebels, fascistisch, antifascist, individualistisch, libertijns, satirisch, anarchistisch, eufemistisch, opportunistisch, antiklerikaal, frivool, amoreel, opvoedend, politiek en retorisch - en in de Middelnederlandse tekst dan ook nog eens narcistisch, sadistisch en met de antisociale persoonlijkheidsstoornis van de psychopaat. Het blijken allemaal facetten van de open tekst die Van den vos Reynaerde is. Het is het kleine wonder dat zich telkens weer voltrekt rond grote klassiekers, die tegelijk onverwoestbaar en elastisch zijn. Evolutionair gedacht vertonen ze een onbeperkt adaptief vermogen. Naar de letter verandert er geen woord aan hun oorspronkelijke tekst. En toch bewegen ze met hun tijd en lezers mee.’ (P352).