Het donker kunnen ontleden: Nachtheksen

Een intrigerende titel. Kukuruznik. Dat blijkt Nachtheksen te betekenen. Een boek van Saskia Goldschmidt. Ik ken haar niet.

Een boek over de geschiedenis van de luchtvaart. En dan met name daar waar het vrouwelijke piloten betreft.

Het boek kent meerdere verhaallijnen.
De eerste verhaallijn kent als hoofdpersoon Noa. Zij is de dochter van de onlangs overleden Boaz. Haar moeder is 10 jaar eerder overleden. Boaz en zijn vrouw zijn Joods en hebben een oorlogsverleden. Noa woont in haar eentje in een gigantisch huis in het centrum van Amsterdam (Brouwersgracht). Zij vindt het archief van haar vader die allerlei materiaal bevat aangaande de pionierstijd van de luchtvaart in de jaren ‘20-‘30 van de vorige eeuw. Noa is erg op zichzelf maar ze krijgt stap voor stap gezelschap van mensen. Eerst van Zef, daarna van Guido. En haar enorme huis ontwikkelt zich stap voor stap richting een huis van kunstzinnigheid.

Dan is er het verhaal van Rosy Rose. Een zwarte Amerikaanse die haar verhaal verteld om pilote te worden en haar eigen vliegtuig te bezitten. Om dat te bereiken voert zij stuntvluchten in kisten van anderen. Om geld te verdienen. Zij komt ellendig aan haar einde.

Daarnaast is er het verhaal van Doris. Ook een Amerikaanse. Zij verschijnt in het boek door haar brieven aan haar man Björn. Die was postvlieger en runde een compleet vliegveld, maar is verongelukt. Doris heeft een dochter. Jente. Die wil ook gaan vliegen. Iets wat Doris probeert te vermijden. Doris heeft na de dood een gelukkig leven met Dalibor. Die runt een vliegveld en is ook piloot. Hij overlijdt ook op jonge leeftijd. Aan een hartstilstand.

Het boek verhaalt van allerlei recordvluchten. Iets wat in de begintijden van de luchtvaart geen uitzondering was. De eerste over de oceaan. Non stop haar Azië. Eerste naar Afrika. Eerste over de bergen in Zuid Amerika. Ga zo maar door. De ontwikkelingen gingen razendsnel. Het zetten en breken van records derhalve ook. Interssant om zo door de beginjaren van de luchtvaart geleid te worden. Het boek bevat kunstige kaartjes van de verschillende vluchten.

De genoemde perspectieven wisselen elkaar, als hoofdstukken, af. Lange tijd blijft het volstrekt onduidelijk of deze verhaallijnen ook maar iets iets met elkaar te maken hebben. En zo ja; wat dan? Dat wordt eigenlijk pas heel laat in het boek duidelijk. Pas in de laatste 50 bladzijden wordt helder wat deze samenhang nu precies is. Aan de ene kant is dat wel een aantrekkelijk gegeven. Het houdt het spannend. Aan de andere kant wordt er wel heel veel complexiteit ingepompt in een relatief gering aantal bladzijden. Dat vergt wel iets van de lezer.

Goldschmidt zelf geeft in haar nawoord aan op het spoor van het concept van verschillende, onafhankelijke, verhaallijnen gezet te zijn door onder andere David Mitchell, met zijn boek Cloud Atlas. Nu heb ik dat ook gelezen, en dat was in dat concept wel net iets beter.

Het is niettemin een prettig boek. Onderhoudend. Mooie verhalen over de pionierstijd van de luchtvaart. Een interessante vervlechting van verschillende verhalen in verschillende perioden van de geschiedenis. Die allemaal toch op één of andere wijze verbonden zijn. Ingenieus.

De thema’s van Kukuruzniks gaan over avonturen beleven, pionieren, risico nemen, lef, heldendom, emancipatie van geslacht en ras. Hedendaagse en actuele thema’s.

Tot slot: de samenhang (bevat spoilers!!): Boaz, de vader van Noah, heeft eerder een relatie gehad met Jente. De dochter dus van Doris. Boaz en Jente kregen een dochter: Noa. Boaz, de Europese, Nederlandse, jood gaat voor het begin van de oorlog terug naar Nederland om zijn Joodse familie te overreden naar Amerika te gaan. Ze gaan aan boord van een schip in Rotterdam. Op moment van uitvaren breekt de oorlog uit en mag het schip niet meer vertrekken. Boaz zit vast in Nederland. Na de oorlog gaat hij terug naar zijn vrouw Jente en dochter Noa. Die zijn echter door een koolmonoxide vergiftiging beiden omgekomen tijdens zijn afwezigheid. Net voor zijn terugkomst. Boaz gaat weer terug naar Nederland, ontmoet een Jodin met een oorlogsverleden, zij trouwen, en krijgen een dochter die zij ook Noa noemen. Dat is de Noa die nu in Amsterdam woont.
Dan is er nog de relatie tussen Doris en Rosy Rose. Doris was de secretaresse van Dalibor toen Rosy om geld kwam vragen voor haar eigen kist. Sindsdien volgt ze de carrière van Rosy.
Als laatste verhaallijn is er het verhaal, verteld door Boaz, van de Kukuruzniks. De Nachtheksen. Russische vrouwen die tijdens de Tweede Wereldoorlog in wankele houten vliegtuigen op uit werden gestuurd om bommen op de Duitsers te gooien. Dat moest ‘s nachts gebeuren omdat het zeer langzaam vliegende houten vliegtuigjes betrof die alleen ‘s nachts redelijk veilig waren voor afweergeschut en Duitse jagers. De vrouwen leerden op hun intuïtie vliegen en het donker te ontleden.
Het thema Kukuruznik komt terug als naam als Noa (die van nu) besluit om haar isolement te doorbreken, haar huis open te stellen en een muzikaal trio te vormen met haar huisgenoten onder de naam Kukuruznik. Over deze naam: ‘ ik weet het niet precies. Maar het heeft iets te maken met iets doodengs doen, met leren zien in het donker. En verder is het gewoon mooie gekke naam. En die blijft hangen, denk ik’. Unquote. Een geuzennaam dus!