Zoektocht van een Lebensborn-kind

In ‘Niemands kind’ vertelt Ingrid von Oelhafen (1941) over de zoektocht naar haar wortels. Het boek kwam tot stand in samenwerking met auteur, journalist en filmmaker Tim Tate (1956). Voor een productie uit 2013 sprak hij met verschillende mensen; het verhaal van Ingrid zou uiteindelijk niet gebruikt worden in de film, maar in boekvorm uitgegeven worden. De oorspronkelijke titel luidt ‘Hitler’s Forgotten Children’ en werd door Karin de Haas naar het Nederlands vertaald.

In een pakkend voorwoord vertelt Ingrid, op dat moment 74, over hoe ze opgroeide tijdens WOII en hoe de Koude Oorlog en het IJzeren Gordijn haar leven bepaald hebben. Ze doet niet louter haar eigen verhaal, maar spreekt voor een hele generatie jongens en meisjes die in duistere omstandigheden opgroeiden. Pas op latere leeftijd ging ze uitzoeken waar ze vandaan komt om op die manier de vele onduidelijkheden in haar leven en het mysterie rond haar persoon op te helderen. Wat doet bijvoorbeeld de naam Erika Matko op de weinige documenten waar ze de hand op wist te leggen?

In het boek is een belangrijke rol weggelegd voor het Lebensborn-programma van Heinrich Himmler, leider van de SS en verantwoordelijk voor de concentratiekampen en Holocaust. Het idee was om een zuiver, Arisch ras te scheppen dat de toekomst van Duitsland veilig zou stellen. Het geboortecijfer moest omhoog, maar alleen gezonde mensen met de juiste looks werden aangemoedigd om zoveel mogelijk baby’s te maken, terwijl anderen een gedwongen sterilisatie ondergingen. Een andere pijler van het programma bestond erin in andere landen de ‘juiste’ kinderen te stelen en te germaniseren. Dat laatste is precies wat Ingrid/Erika overkwam.

Wat opvalt, is dat het Lebensborn-project pas ter sprake komt wanneer het boek al voor een derde gevorderd is. Eerst vertelt Ingrid over haar jeugdjaren, hoe de moeizame relatie met haar moeder evolueerde, hoe ze in een kindertehuis belandde en nadien een tijd bij haar vader introk. Ook is er aandacht voor de geschiedenis van Duitsland tijdens en na de oorlogsjaren: de geallieerden, de verschillende bezettingszones, de heropbouw van het land en de val van de Berlijnse Muur. Interessant, maar wellicht niet noodzakelijk voor een boek dat dieper in wil gaan op een van de nazi-ideologieën.

De lezer komt te weten hoe Ingrid haar speurtocht begon, waar ze de grootste hulp vond en waaruit de grootste obstakels bestonden. Het boek is doorspekt met stukken uit dossiers en processtukken. Om het onacceptabele van Lebensborn te benadrukken, werden eveneens instructies en richtlijnen van Himmler aan de Duitse bevolking en zijn SS-mensen opgenomen.

Een aantal thema’s komt goed uit de verf; zo is er het verlangen van kinderen naar moederliefde en het zoeken naar de eigen identiteit. Toch wedt het boek te veel op twee paarden, historische informatie enerzijds en levensverhaal anderzijds, waardoor geen van beide voldoende uitgewerkt wordt. De lezer die voor dit boek kiest, is niet onwetend over de oorlogsjaren en zit niet per se te wachten op een ‘samenvatting’ van de Duitse geschiedenis. Het persoonlijke verhaal van Ingrid krijgt bijgevolg niet de aandacht die het verdient. Bovendien wordt afgedwaald naar verhalen van tijdgenoten van Ingrid, mensen die net als zij nu op leeftijd zijn, maar indertijd hun identiteit, vaderland en familie verloren.

‘Niemands kind’ geeft inzicht in de gruwelijke Lebensborn-ideologie en de gevolgen voor duizenden oorlogskinderen, daarnaast is het de biografie van Ingrid von Oelhafen. Hoewel het boek heel toegankelijk geschreven is, mist het diepgang en emotie. Het menselijke aspect van de zoektocht blijft ietwat onderbelicht en de historische informatie is heel algemeen.