Moed om te vertrekken

Matteo Righetto schreef een aantal novelles, die zich afspelen aan het einde van de 19e eeuw in de grensstreek van Italië en Oostenrijk. Een ruig en onherbergzaam gebied, waar armoede troef is en de mensen elke dag sappelen voor een armzalig bestaan in de tabaksteelt. De familie De Boer, bestaande uit Augusto en Agnese met hun drie kinderen, Jole, Antonia en Sergio proberen te overleven op hun kleine stukje grond, dat ontoereikend is om van te leven. De door de Italiaanse overheid verplichte teelt van tabak levert hen nauwelijks winst op, waardoor velen uit de Brentaregio zich gedwongen zien om te emigreren naar de Nieuwe Wereld. Om te overleven gaat Augusto af en toe op smokkeltocht, waarbij hij via de hooggelegen pas van de Pavione, de grens met Oostenrijk oversteekt om daar zijn stiekem apart gehouden tabak te ruilen tegen koper en zilver. Het is op één van de laatste tochten, dat zijn oudste dochter Jole hem vergezeld en zo de route leert kennen waar zelfs de meest geharde mannen vrezen voor de gevaarlijke omstandigheden van de reis.

De familie De Boer weet echter te overleven, maar groot is de verslagenheid wanneer op een kwade dag Augusto niet terugkeert van een smokkelreis. Het is dochter Jole, die het ingrijpende besluit neemt om haar vader op te volgen als smokkelaar van tabak. Tijdens deze tocht weet ze maar nauwelijks uit de handen van kwaadwilligen te blijven en heeft ze alle van haar vader geleerde vaardigheden nodig om haar weg te vinden dwars door de bossen en al klimmend over rotsen, waar gemzen en arenden haar omringen. Het leven van Jole en haar vader Augusto staan in harmonie met de natuur en de natuurbeschrijvingen van Righetto zijn fenomenaal. Je ruikt, proeft en ervaart het leven in het hooggebergte, waarbij je moet bedenken dat er in die tijd geen warme thermojassen of verdere uitrusting was, zoals in onze tijd de bergbeklimmers bij zich hebben. Met provisorische middelen en onder primitieve omstandigheden een reis maken dwars door de bergen, vereist moed en doorzettingsvermogen. Het is daarom jammer, dat de schrijver het nodig vond om diverse ongeloofwaardige gebeurtenissen en ontsnappingen op te nemen in het plot van deze roman, aangezien dit de geloofwaardigheid van het verhaal niet ten goede komt.

Het laatste vaderland is opgebouwd uit drie delen, namelijk Over de grens, Het laatste vaderland en Het beloofde land waarin Jole, de hoofdrolspeelster is. Jole groeit in het verhaal uit van een sensitief natuurkind en trouwe, opofferende dochter tot een moedige en volhardende jonge vrouw, die allerlei gevaren weet te trotseren. Het is Jole, die daarbij gedwongen wordt om onverwachte keuzes te maken voor haarzelf en haar familieleden. Haar geboortestreek verlaten en vertrekken naar het verre Amerika, het beloofde land, ervaart ze dan ook als de ultieme noodsprong. Ze heeft echter geen keuze en het is voor haar zoals vermeld in het opschrift van Het laatste vaderland: ‘Het leven is zoals het is, en allesbehalve rechtvaardig’. De schrijver heeft de worsteling van Jole met het onrecht, dat haar en haar tijdgenoten werd aangedaan en de schrijnende omstandigheden, waaronder zij moesten leven krachtig weergegeven. Hun gedwongen vertrek uit deze streek, hoog in de Dolomieten, was voor Jole en haar tijdgenoten een barre reis, waarbij alleen de hoop om het doel te bereiken hen overeind houdt.

Aan alles is te merken dat de schrijver goed thuis is in de bergen van Noord-Italië en op de hoogte is van de geschiedenis van het gebied. Hij weet de natuur prachtig te beschrijven en zinnen als ‘Vaderland en grens zijn twee kanten van dezelfde medaille’ of ‘Je hebt moed nodig om te vertrekken, maar ook om alleen achter te blijven’ geven de lezer het nodige om over na te denken.
Het vaderland is voor Righetto dan ook de plek waar mensen kunnen groeien, kunnen wortelen en zich sterk kunnen voelen, maar soms blijft er niets anders over dan de moed verzamelen om te vertrekken, op weg naar het beloofde land.

‘De maan schoot tussen de wolken door; dingen waren er niet meer, mensen waren er niet meer, er was alleen deze jammerklacht van de mens. ‘ (Mario Stern, Sergeant in de sneeuw).