Indrukwekkend

De cover is duidelijk herkenbaar, ook al is hij vanaf de rug zichtbaar. Anders Behring Breivik, het monster van Noorwegen. Massamoordenaar. Een goed zichtbare foto, simpel qua fotografie en daardoor sterk.

Ze is op de vlucht, er wordt geschoten. Steeds dichterbij, haar vrienden rennen in paniek door elkaar, overlopen elkaar, paniek en gegil. Ze heeft gezien hoe hij heeft geschoten, hoe hij zijn doel –haar vrienden- heeft geraakt. De hel is losgebroken, waar moet ze heen, wat is er toch aan de hand? Het eiland weet van niets, ligt er bij zoals altijd. Het regent…….druppels en bloed.

De proloog is adembenemend en geeft een moment van paniek weer. Wetende waar dit verhaal over gaat is het benauwend en angstaanjagend. Dit is een beschrijving van een moment op dé dag, 22 juli 2011 – Utøya – Noorwegen.

Geboren tijdens een huwelijk dat niet sprankelt van warmte en liefde groeit Anders Breivik op in een omgeving van instabiliteit, onzekerheid, onrust en depressie. Ook hijzelf heeft te maken met een aantal kenmerken die minstens merkwaardig zijn. Een vervelend en agressief kind is hij, moeder Wenche kan hem niet aan, vraagt al heel snel om hulp aan maatschappelijk werk en jeugdinstanties. Daar laat men flink steken vallen en de nodige hulp wordt niet geboden. Uiteindelijk wordt er in de weekenden een pleeggezin gevonden voor Anders maar dat loopt uit op een fiasco. Mede door gesteggel van beide ouders kan jeugdzorg uiteindelijk niets doen en wordt het dossier Anders Breivik gesloten. Thuis ontstaat een steeds ongezondere situatie, de rolverdeling is niet normaal te noemen. Moeder werkt dag en nacht, laat de zorg van Anders over aan zijn oudere zusje. Buurtbewoners maken zich zorgen over het gedrag en de omstandigheden waarin de kinderen opgroeien.
Tijdens zijn jeugd maakt de landelijke politiek in Noorwegen een aantal grote veranderingen door. Links is in opmars, een doorn in het oog van de gevestigde orde en van Breivik. De eerste vrouwelijke premier komt aan de macht, er is een grote opmars van de socialisten. Hiermee gepaard gaat een nieuw sociaal –en vreemdelingenbeleid, vrouwen krijgen meer rechten én nemen deze ook aan. In het gezin waar Anders opgroeit is dit meteen merkbaar. De meningen over deze kentering zijn verdeeld, vooral in de directe omgeving waar hij woont. Zekerheden zijn ineens zo zeker niet meer en dingen veranderen niet altijd in het voordeel van de autochtone, rechtse, Noren. De ‘nieuwe macht van Noorwegen’ wordt als dreigend ervaren, ook door Breivik wanneer hij op een leeftijd komt dat hij zich dat realiseert. Hij zet zich af tegen de samenleving, zondert zich af en ontwikkelt een bepaalde gedachte. Breivik lijkt gevoelloos te zijn voor anderen, het ontbreekt hem aan bepaalde sociale vaardigheden. Hij komt weer bij de kinderbescherming in het vizier wanneer hij zich ontwikkelt tot graffiti-artist met de bijnaam Morg (spreek uit als ‘morgue’, zoals in lijkenhuis)en ook daar krijgt hij geen aansluiting. Breivik blijft zich beter vinden dan anderen, profileert zich ook zo en dat wekt irritatie op, met uitsluiting als gevolg. Hij is een eenling, aparte gedragingen en uitspraken kenmerken hem. Hij keert zich tegen de politiek, zoekt bevestiging van zijn –inmiddels- vergevorderde plannen maar merkt dat hij daardoor allen nog verder van iedereen af komt te staan. Wanneer hij ook nog eens verslaafd raakt aan computergames ziet hij een manier waarop hij zich kan laten gelden. Zijn waanwereld denkt hij te kunnen vertalen naar de echte wereld, zijn plan is geboren, nu is het alleen nog een kwestie van uitvoeren.

We maken kennis met een aantal jongeren van diverse –etnische- achtergronden. Ze hebben één ding gemeen en dat zijn hun dromen, hun idealen. Allemaal gaan ze ervoor, de toekomst nog volledig voor hen. Zo jong als ze zijn, tussen de 12 en 20 jaar, hebben ze allemaal de drive om via de plaatselijke of landelijke jeugdpolitiek iets te gaan betekenen voor Noorwegen. Aangemoedigd door hun ouders, familie en vrienden kunnen ze een verschil gaan maken. De maatschappij verhard en zij willen juist dat er voor elkaar gezorgd wordt, dat men een hechte sámenleving wordt. En dat doen ze door de dialoog te zoeken, met elkaar en niet tegen elkaar. Wanneer het jaarlijkse zomerkamp voor de jeugdafdeling van de Arbeidersparti op Utøya zich aankondigt aarzelen ze dan ook geen van allen. Dit moeten ze minstens eenmaal hebben meegemaakt, de sprekers zijn hun grote voorbeelden, de teambuilding is ongekend. Daar moeten ze gewoon bij zijn!

En dan is daar de volledig doorgeslagen, uitgestoten en emotieloze Breivik. Hij gaat voor verandering in Noorwegen en hij weet ook precies hoe hij dat gaat doen. Met waanideeën in zijn hoofd, behoorlijke hoogmoedswaanzin en de overtuiging dat ‘links Noorwegen’ zijn land volledig naar de verdommenis helpt, en daarbij totaal geen mededogen voor zijn medemens, maken dat hij stappen gaat ondernemen die Noorwegen –inderdaad- voorgoed zal veranderen. Hij gaat zorgvuldig te werk, doet alles alleen –zoals eigenlijk alles in zijn leven- en plant alles geruime tijd vooraf. Hij is voorbereid, hij gaat het doen en er is niets wat hem kan tegenhouden.
De slachtoffers die gaan vallen zijn een klein offer te brengen voor wat hij in gedachten heeft, daarvan is hij overtuigd. Noorwegen zal niet om hem heen kunnen, hij gaat geschiedenis schrijven, hij zal Noorwegen veranderen. Hij is wat Noorwegen nodig heeft, dat is zijn gedachte al jaren. Helaas zoekt hij niet de dialoog maar gaat over tot een stap die zo uit zijn waanwereld komt gelopen, de wereld van ‘World of Warcraft’ en ‘Call of Duty’, games waaraan hij verslaafd is geweest, jaren lang. Gevoed door internet en het gemak waarop alles naar hem toe kan komen isoleert hij zich nog verder af, zijn missie is begonnen.

Iedereen weet wat er op 22 juli 2011 is gebeurd op Utøya. Iedereen heeft de wanstaltige beelden gezien. De jonge slachtoffers op het eiland maar ook die van de aanslag in Oslo. 900 kilo explosief, zelf in elkaar geknutseld met op internet vergaard materiaal, knalt uit elkaar. Noorwegen is in shock. Zijn ze het slachtoffer van een terreurorganisatie? In zekere zin is het antwoord daarop ja. Jarenlang is het Breivik gelukt om onder de radar te blijven, heeft hij zich vrij kunnen voorbereiden, heeft zich kunnen ontwikkelen tot een rechts-extremist. Onbegrijpelijk als je het verhaal leest. Hij ging, net als de meeste mensen, op in de massa. Viel soms op door zijn gedrag en verdween net zo gemakkelijk weer in de anonimiteit. Wanneer Breivik op de dag zelf toeslaat is er niemand die hem tegenhoudt. De communicatie tussen de hulpdiensten is zo slecht, zo ongecoördineerd, dat hij nagenoeg vrij spel heeft. Fout op fout wordt er gemaakt zodat hij niet wordt tegengehouden. Noorwegen is het land met de laagste criminaliteit, er is gewoon geen plan voor een scenario zoals dit. Het verrassingseffect is enorm, zo ook het bedroevende eindresultaat.
“Een van ons” is het verslag van journaliste Asne Seierstad. Zij heeft gesproken met ooggetuigen, familie, vrienden en professionals. Ook was zij aanwezig bij de rechtszaak. Wat opvalt aan het verhaal is dat Breivik wel ánders was, maar niet dusdanig ‘anders’ zodat hij een gevaar voor de samenleving leek te zijn. Een moeilijk opvoedbaar kind in een dito gezin garandeert niet een ontwikkeling tot massamoordenaar. Was het maar zo simpel. Nee, hij viel niet echt op en dat heeft hem de vrijheid gegeven te doen wat hij heeft gedaan. Het boek gaat niet alleen over Breivik. We lezen het leven van vier andere hoofdpersonages met hun verhaal en gezinnen. Indrukwekkend is het allemaal maar dat van Bano en Lara, twee dochters uit een Koerdisch emigrantengezin uit Irak is prachtig neergezet. Overleven, vluchten, alles achterlaten, een nieuw leven opbouwen en dan komt Breivik op je pad……. Bijna surrealistisch te noemen.

Het boek is ruim 500 pagina’s dik maar daar merk je niets van. Het is een boeiend, triest en indrukwekkend verhaal. De belangrijke politieke inhoud geeft de reden aan waarom iedereen doet wat hij doet in dit verhaal, ook voor Breivik. Maar het wordt op een dusdanige manier verteld dat het goed te volgen is, niet moeilijk en geen vakjargon. Het is ook zeker niet geschreven in het voordeel van Breivik, absoluut niet. Seierstad heeft het boek objectief geschreven en dat is gezien de omstandigheden bewonderenswaardig te noemen. Een boek gebaseerd op feiten en niet op emotie, hoe moeilijk dat waarschijnlijk ook moet zijn geweest. Daardoor is het een hard en realistisch verhaal geworden dat het meer dan waard is om gelezen te worden. Het is zorgwekkend want types zoals Breivik lopen er nog veel meer rond, en die zitten niet veilig achter de tralies van de buitenwereld afgesneden.

Het is goed dat een verhaal zoals dit wordt uitgebracht. Het laat zien hoe betrekkelijk eenvoudig een onopvallend iemand, 'een van ons', een eenling, een extremist, de samenleving kan beschadigen. Het is een waarschuwing, een nachtmerrie. Een onvergetelijk verhaal dat nooit had mogen gebeuren. 4,5 ster