Invoelbaar en verstikkend

“Wanneer wordt iets een moord wat anders heldendom wordt genoemd? Als niet langer in de beweegredenen wordt geloofd? Of niet meer in het doel? Waar ligt de grens?” (citaat)

‘Een tijd van leven’ is mijn tweede boek dat ik van Remarque heb gelezen. Eerder heb ik van hem ‘Een nacht in Lissabon’ gelezen.
Erich Maria Remarque (1898-1970) was oorspronkelijk een Duitse schrijver die in 1939 tijdens het nazi-regime zijn Duitse nationaliteit verloor. In 1947 kreeg hij de Amerikaanse nationaliteit.

Remarque stuurde tussen december 1953 en maart 1954 zijn script van ‘Een tijd van leven’ naar zijn uitgever Witsch in West-Duitsland en gelijktijdig naar vertalers in de Verenigde Staten, Zweden, Frankrijk, Nederland en Denemarken. Vanuit Duitsland ontving Remarque een kopij met enkele stevige doorhalingen en correcties van zijn uitgever. Uit het dagboek van Remarque blijkt dat hij uiteindelijk de gecensureerde tekstversie met “zwijgende walging” accepteerde. Deze vorm van censuur in de West-Duitse versie van het boek werd in oktober 1954 door een Deense lezer ontdekt, die de Deense en Engelse uitgave vergeleek met de West-Duitse.

“Zolang er gewonnen werd, was alles in orde geweest, en wat niet in orde was, daar keek je overheen of vergoelijkte je met het grote doel. Met wat voor doel? Had het niet altijd twee kanten gehad? En was één daarvan niet altijd duister en onmenselijk geweest? Waarom had hij dat niet eerder ingezien? Had hij niet vaak genoeg twijfel en weerzin gevoeld en die altijd maar verjaagd?” (citaat)

‘Een tijd van leven’ vertelt het verhaal over Graeber, een eenvoudige Duitse soldaat die tijdens de Tweede Wereldoorlog vecht aan het front in Rusland nadat hij al enkele jaren in Europa en Afrika heeft gevochten. Graeber krijgt voor het eerst sinds twee jaar verlof voor een periode van enkele weken. Hij keert tijdens zijn verlof naar huis, naar zijn woonplaats Werden om zijn ouders weer te zien. Thuis aangekomen blijkt dat thuis niet meer bestaat. Graeber gaat op zoek naar zijn ouders en komt in contact met zijn oude schoolvriend Binding, die inmiddels een belangrijke post bij de Gestapo heeft.
Tijdens zijn zoektocht komt hij Elisabeth, de dochter van de huisarts tegen met wie hij ondanks de chaos in zijn woonplaats, enkele gelukkige momenten beleeft. Totdat Graeber weer terug moet naar het front...

“Na deze oorlog zou er zo ontzettend veel te vergeven en niet te vergeven zijn. Daarvoor was een enkel leven niet toereikend. Hij had meer dode kinderen gezien dan deze – hij had ze overal gezien, in Frankrijk, in Nederland, in Polen, in Afrika, in Rusland, en ook die hadden allemaal moeders gehad die om hen huilden, niet alleen de Duitse kinderen – als ze tenminste nog konden huilen en niet al door de SS uit de weg waren geruimd.” (citaat)

Vanaf de eerste zin van het boek: “In Rusland rook de dood anders dan in Afrika”, was mijn interesse gewekt. Remarque kan zo beeldend vertellen dat de lezer zelf door de modderige ruïnes van wat is overgebleven loopt, terwijl hij brandend hout, diesel, buskruit en verschroeid vlees ruikt.
Graeber stelt zich tijdens zijn verlof vragen over collectieve schuld en de plicht of mogelijkheid om op te staan tegen het kwaad en oorlog. Hij maakt de emoties van verloren hoop, van wantrouwen en verwoesting invoelbaar en verstikkend voor de lezer.
Remarque introduceert talloze personages, die elk een klein stukje van de samenleving in nazi-Duitsland voorstellen, divers en angstaanjagend echt. Mijn tamelijk naïeve gedachte dat er aan het front nog enige kameraadschap heerste, is na het lezen van dit verhaal wel verdwenen.

Wat een verhaal! Ik kon het boek niet wegleggen ondanks dat ik vaak even aan de wanhoop wilde ontsnappen. Gelukkig heb ik nog een aantal boeken van Remarque te lezen.

“Een mens begrijpt nooit wat er aan de hand is zolang het hem persoonlijk niet raakt. En als hij het dan eindelijk begrijpt, is het te laat.” (citaat)