Van de bovenste plank

Slovenië, omgeving Kranj, 1944. Op een landgoed aan de voet van de beboste heuvels woont de eigenzinnige Veronika. Ze rijdt paard, moto, auto en haalde als eerste Joegoslavische een vliegbrevet! Deze aparte dame paradeerde ooit met haar alligatortje over de promenade van Ljubljana. Hoewel getrouwd met zakenman Leo, draaien mannen vurig om haar heen. Maar na die bewuste januarinacht in 1944 heeft niemand haar nog gezien…

Vijf intieme kroongetuigen geven hun relaas. Vijf schakels in een keten van gebeurtenissen.
Stevan Radovanovic, voormalig officier van het koninklijke Joegoslavische leger, komt als eerste aan het woord. Het is eind mei 1945 en Stevan verblijft in een krijgsgevangenenkamp in de zinderend hete vlakte van Friuli (Italië, nabij de grens met Slovenië). In 1937 leerde hij Veronika paardrijden. Maar daar bleef het niet bij. Hoewel zij stamde uit een verfijnde, andere wereld, betrad zij op een middag de zijne…
Josipina, de moeder van Veronika, komt als tweede aan de beurt. Begin mei 1945 woont deze licht dementerende oude dame in Ljubljana, in een oud huis met loslatend pleisterwerk. Haar ogen schitteren als ze vertelt over de dierbare tijd die er niet meer is. Haar gedachten dwalen af naar de jaren in Istrië, toen ze danste in Rijeka, liedjes zong over Porec en ging baden in Opatija…
De volgende getuige is Horst Hubnmayer, een Duitse legerarts die in de bergen van Slovenië heeft gediend. Hij woont kort na de oorlog in Munchen en ziet de mensen ijverig bezig om de verwoeste stad weer op te bouwen, vooral vrouwen. In de zomer van 1942 was hij te gast op het landhuis bij Veronika en Leo. Het jaar ervoor waren de Duitsers in Slovenië nog met vlag en wimpel binnengehaald, maar toen de oorlogskansen begonnen te keren werden ze steeds wantrouwiger aangekeken…
Dan volgt de kordate, ondernemende Josi, de huishoudster. Zij genoot het volledige vertrouwen van Veronika en de rest van het gezin. Ondertussen grootmoeder, haalt ze zich de januarinacht van 1944 opnieuw voor de geest. Zij geeft een concreet verslag van wat zij heeft meegemaakt toen ze in de keuken zat, Veronika en Leo in de eetkamer waren en de oude Josipina boven verbleef. Voor de deur stond de gewapende bewaker…
Bijna een halve eeuw na die gruwelijke winter van 1944, blikt Ivan Jeranek terug op wat er die nacht gebeurde in het landhuis. De boerenjongen met de gouden handen die zo mooi kon zingen in het kerkkoor, knapte klusjes op bij Veronika en Leo. Hij herinnert zich deze vriendelijke mensen die altijd goed hadden gezorgd voor hun personeel…

Uit het samenspel van de getuigenissen ontstaat de pakkende reconstructie van een erg aangrijpende geschiedenis. Bijzondere aandacht besteedt Drago Jancar aan de historische context. Wie de geschiedenis kent, weet dat het 20ste-eeuwse Joegoslavië een kruitvat was, een kluwen waarvan de armen zich overal uitstrekten, in steeds wisselende formaties. Dat heeft Jancar in dit boek uitstekend tot uitdrukking gebracht. Hij laat de getuigenissen aanvangen ver voor de oorlog en laat ze ophouden bijna een halve eeuw erna. Op die manier brengt hij het verleden van het hele land in beeld, die bij monde van de getuigen elk vanuit de eigen achtergrond aan bod komt.
Het boek is “af”, erg genuanceerd en zorgvuldig tot stand gebracht door een auteur die zijn metier tot in de puntjes beheerst. “Een gefantaseerde vertelling, geschapen uit de werkelijkheid,” om het citaat van H.C. Andersen vooraan in het boek te parafraseren. En dat is het geworden, een verhaal diep verankerd in ware gebeurtenissen. Enkele verduidelijkende eindnoten en een nawoord zijn een meerwaarde.
Zowel liefhebbers van een goed onderbouwd historisch verhaal, bewonderaars van een stevig literair werk als lezers die op zoek zijn naar een detective-achtige liefdesgeschiedenis raken in de ban van dit boek.
Dit werk heeft mijn interesse in de Balkan eens te meer verscherpt. Literatuur van de bovenste plank! Vijf getuigenissen, vijf hoofdstukken, vijf sterren.

Toegevoegd aan mijn lijst "Balkan": literatuur van Balkanauteurs of van niet-Balkanschrijvers waarin de Balkanregio (Albanië, Bosnië&Herzegovina, Kosovo, Kroatië, Montenegro, Noord-Macedonië, Servië en Slovenië) een belangrijke rol speelt.