Sterke vrouw in oorlogstijd

Boekovina (grensgebied Oekraïne – Roemenië), 2de Wereldoorlog. In het dorp aan de Proet waar ze geboren werd en 6 jaar schoolliep, ging Irene als christelijk jong meisje in de winkel van haar joodse buren aan de slag. Ze huwde met Anton, net als haar vader een jodenhater. Hij was meer de keuze van haar ouders dan van haar zelf. Van de aanvankelijk lieve woordjes was nu, na 8 jaar huwelijk, niets meer over.
Op een dag stond de familie Katz, het joodse buurgezin, op een rij voor het huis. Iljitsj, een politie-agent op leeftijd uit het dorp, hield hen onder bedwang op bevel van de Duitsers. Irene was sprakeloos. Het huis werd geplunderd. Ook Anton nam wat. En met de joodse familie ging het zienderogen slechter. Elders in de streek waren eveneens al huizen van joden geplunderd, zei Iljitsj, en ze werden in goederentreinen afgevoerd. Onwettig, repliceerde Irene, blij dat de woorden haar zo vlot uit de mond kwamen. Een deel van haar leven was onlosmakelijk verbonden met deze ongelukkige mensen. Hun dood zou ook iets waardevols in haar doen sterven. Irene zag op deze plek geen toekomst meer. Een ander bestaan lag voor haar in het verschiet. Ze ging op pad. Als een profetes trok ze door de streek. Uit haar mond vloeide een stroom van woorden. In haar visioenen zag ze de Proet als de Jordaan en de Karpaten als de bergen van Galilea…

Aharon Appelfeld vertelt het verhaal van een sterke vrouw èn een landstreek in oorlogstijd. Hij doet dat zonder jaartallen te gebruiken en met slechts een handvol plaatsaanduidingen. Zijn taal is sober, mooi en beeldrijk. Vanuit het perspectief van Irene schrijft Appelfeld zijn verhaal. Van schuchtere, zwijgende vrouw, ontwikkelt ze zich tot spraakwaterval. Als vrouwelijke pendant van Jezus werd ze geloofd of beschimpt, maar haar negeren deed niemand. Nevenfiguren in de roman komen en gaan, en worden slechts beperkt uitgewerkt. Meer dan individuele personen, zijn het gemeenschappen of groepen die worden geportretteerd. En daarmee komt het overheersende thema van dit boek in beeld: antisemitisme. In de Boekovina, de landstreek waarin de roman zich afspeelt, was dat een overheersend aspect van Wereldoorlog 2. De verwondering van Irene over wat er gaande was, haar “voortschrijdend inzicht”, geschokte en verontwaardigde reactie, deed haar leven een beslissende wending nemen. Waar Appelfeld met zijn romans als “Bloemend der duisternis” en “Tsili” – waarin ook telkens een tocht centraal staat - dichtbij de concrete historische werkelijkheid van die omzwervingen blijft, is het pad dat Irene als profetes bewandelt eerder metaforisch op te vatten, als een diepgaande literaire uitwerking van het thema.